Hibiskus

Hibiskus nedir, ne işe yarar?

Hibiskus kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Hibiscus sabdariffa L.

Botanik türleri

Ebegümecigiller (Malvaceae) familyasına ait olan hibiskus (Hibiscus sabdariffa L.); 220-250 kadar farklı botanik türü bulunan ve genellikle tropik ve subtropik iklimlerde yetişen, çiçek açan, morfolojik bakımdan bazı farklı özelliklere sahip olan yıllık ve çok yıllık otsu bitkilerden veya az sayıdaki botanik türü ise odunsu küçük çalı veya küçük ağaçlardan oluşur.^1-2 H. syriacus L., H. sinosyriacus Bailey, H. moscheutos L., H. mutabilis L. ve H. rosa-sinensis gibi hibiskus türleri süs bitkisi olarak yetiştirilse de, H. cannabinus L., H. macrophyllus Roxb. ve H. tiliaceus L. türlerinin elyafı kağıt hammaddesi olarak selüloz ve kağıt endüstrilerinde; çiçeklerinin çanak yaprakları ve dış çanak yaprakları ise bitkisel jelatin, meşrubat ve reçel hammaddesi olarak kullanılmak üzere üretilirler.^1-3 En az 15 adet hibiskus türünün biyoaktif kimyasalları detaylı bir şekilde analiz edilerek biyolojik etkileri gösterilmiştir. Farmakolojik araştırmalar, bu türlerden en fazla Hibiscus sabdariffa L. üzerinde yoğunlaşmaktadır.²

Diğer adları

Bamya çiçeği, kara bamya çiçeği, Sudan bamyası, Çin gülü, amber çiçeği, kerkede, rozelle⁴

İngilizce adları

Hibiscus, Chinese hibiscus, Hawaiian hibiscus, roselle, Jamaica sorrel, red sorrel, Guinea sorrel, China rose, rose of China, shoe flower, rose mallow, Sudanese tea^5-6,9

Terapide kullanılan kısımları

Meyve verme mevsiminde toplanıp kurutulmuş bitki çiçeklerinin çanak veya dış çanak yaprakları (Flos hibisci sabdariffae)^5-9

Kimyasal bileşenleri

Antosiyaninler (%1.5-2.5): Antosiyaninler koyu kızıl pigmentleridir.⁵ Delfinidin-3-ksiloglukozid, delfinidin-3-glukozid, siyanidin-3-ksiloglukozid, delfinidin-3-sambubiosid (hibiskin veya dafnifillin), siyanidin-3-sambubiosid, siyanidin-3-glukozid, delfinidin-3-glukozid, delfinidin ve daha az miktarlarda diğer pigmentler (renk maddeleri).^2,5-6,10

Meyve asitleri (%15-30): Hibiskus asiti (%23), sitrik asit laktonu (%12-17), protokateşuik asit ve daha oranlarda malik, tartarik, stearik, araşidik asit ve diğer asitlerden oluşur.^2,5-6,10

Polifenolikler (%1.7): Hibissetin-3-monoglukozid, gossipetin-3-glukozid, gossipetin-7-glukozid, gossipetin-8-glukozid, sabdaritrin, gossipetin, hibissetin, sabdaretin gibi flavonol glikozidleri ve kuersetin. Flavonoid içeriği kuru ekstrede %1.43 oranında bulunur.^2,5,10

Müsilajlar (%65): Ramnogalakturonanlar, arabinogalaktanlar ve arabinanlar.^2,5

Diğer bileşenler: Şekerler, reçineler, mukopolisakkaridler, alkaloidler, pektin, beta karoten, anisaldehid, glisinbetain, trigonellin, riboflavin, tiamin, niasin, askorbik asit, alüminyum, krom, bakır ve demir.^2,5-6,10

Farmakope ve monografiler

Gruenwald et al. (2000)⁵, Khan & Abourashed (2010)⁶, British Pharmacopoeia (2009)⁷, Ph Eur (2007)⁸, Martindale the Complete Drug Reference (2009)⁹, Fundukian (2009)¹¹

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Hibiskus, anayurdu Nijer ve Sudan gibi Afrika'nın tropik kesimleri olduğu tahmin edilen yıllık veya çok yıllık, 0.15-2.4 m'ye kadar boylanabilen otsu bir bitki, küçük ağaç veya çalı türüdür.^2,5-6,12-13 Günümüzde Sudan, Mısır gibi Afrika ülkeleri, Çin, Tayland, Malezya, Endonezya, Doğu Tayvan gibi Güneydoğu Asya ülkeleri, Meksika ve Batı Hint Adaları gibi Orta Amerika ülkelerinin bulunduğu tropik ve subtropik iklim kuşağında ve ılıman iklime sahip Avrupa ülkelerinde yetiştirilmektedir.^2,5-6,12-13 Sudan, Çin ve Tayland en büyük üreticilerdir.^5-6 Batı Hint Adaları'nda 16. yy.'ın başlarından bu yana kültürü yapılan bitkinin, 17. yy.'da Asya kıtasında da yetiştirilmeye başlandığı tahmin edilmektedir. 1920'li yıllardan bu yana Endonezya'da şeker çuvalı üretiminde kullanılan elyaf hammaddesi kaynağı olarak devlet teşvik ve sübvansiyonlarıyla yaygın kültürü yapılmaktadır. Bitki, killi, geçirgen toprakları ve tropik iklimleri sever.⁴ Silindirik yuvarlak, düz, hemen hemen tüysüz ve kızılımsı bir gövdeye sahiptir.^2,5-6,12 Dalları gövde dibinden fışkırır.² Sap ve yaprakları koyu yeşille kızılımsı bir renge sahiptir. Bazal yaprakları oval ve bölümsüzken, sap yaprakları üç boğumlu ve 7.5- 10 cm genişliğindedir. Boğum aralıkları 2.5 cm olup kenarları dişlidir.^2,5 Çiçekleri tekli, aksiller ve hemen hemen sapsız olup taç yapraklarının ortası kızıl olmak üzere beyaz renkli ve 8-10 cm çapındadır.^2,4-5 Çanak dibinde 1.5-2 cm, çanak ucunda ise 3-3.5 cm çaplara sahip çiçek çanak yaprakları, her birinin dibinde koyu kırmızı bir leke bulunan etli çanak yapraklardan oluşur.^2,4-5 Çanak yapraklar bitki olgunlaştıkça büyür. 2 cm uzunluğundaki oval meyvesi sayısız tohum barındıran etli ve parlak kırmızı bir kapsülden oluşur. Çiçeklerin kırmızı çanak yapraklarının buruk ve ekşimsi bir tadı vardır.²

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Kayıtlara göre hibiskusun Eski Mısır Firavun'larının dahi kullandığı bir tıbbi bitki olduğu ve geleneksel halk tıbbı farmakope ve materia medica'sında 3,000 yıldır yer aldığı bildirilmektedir.^14-15 Hibiskus bilhassa damar viskozitesini azaltıcı güçlü bir antihipertansif bitki olarak bilinmektedir.^13-23 Hipokolesterolemik, diüretik, ürikozürik (idrarla ürik asit atımını arttırıcı), antibakteriyel, antibiyotik, antimikrobiyal, antihistaminik, antispazmodik, diaforetik (terletici), antifungal, mukolitik, antienflamatuar, sedatif (müsekkin), hafif laksatif, antitussif (öksürük kesici), bronkodilatör, ekspektoran, mutagenik, antikanser, iştah açıcı, böbrek taşı ve kumlarını düşürücü, astım, romatizma, egzema, barsak peristaltik stimülasyonuna yardımcı, gastrointestinal ve karaciğer hastalıklarının tedavisinde, yüksek ateşte, immün sistemi modüle edici ve safra asiti ifrazatını arttırıcı (kolagog) bir bitki olarak geleneksel halk tıbbında hala kullanılmaktadır.^5-6,13-23 Meksika'da güneşte kurutulmuş bitki çiçeklerinin çanak veya dış çanak yaprakları yaygın bir içecek üretiminde ve geleneksel halk tıbbında hipertansiyon ve obezite tedavisinde, diaforetik, diüretik ve kolagog (safra söktürücü) etkilerinden yararlanmak maksadıyla kullanılır.^17,20 Nijerya'da anemi hastalığının tedavi ve kontrolünde ve Zobo adını verdikleri bir içecek üretmede kullanılır.^14,18-19 Batı Hint Adaları'nda kahve ikamesi olarak afrodizyak bir içecektir. Dünyanın tropik ve subtropik iklim kuşağında yer alan ülkelerde bitki çiçeklerinin çanak veya dış çanak yaprakları yaygın şekilde soğuk ve sıcak çay veya içecek elde etmek ve içecekleri renklendirmek için kullanılır. Meyveleri de bol miktarda tüketilir. Tayland halk tıbbında böbrek ve mesane taşlarının tedavisinde kullanımı yaygındır.² Afrika ülkelerinde bitki yaprakları salata, çorba ve soslarda kullanılır.³ Çin halk tıbbında hipertansiyon, humma ateşi, karaciğer hastalıkları, çıban, deri enflamasyonu, şişkinlikleri ve haşlanmalarında, konjünktivit ve herpes zoster tedavisinde kullanılır.^5,22 Bitki yaprakları Mısır'da kalp ve sinir hastalıkları tedavisinde kullanılır.⁶ Avrupa halk tıbbında iştahsızlık, soğuk algınlığı, üst solunum yolları enfeksiyonları, dolaşım sistemi bozuklukları ve diürez (aşırı idrara çıkma) tedavisinde ve hafif müshil (laksatif) olarak kullanılır.⁶

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Alman Komisyon E monografisi hibiskus çiçeklerinin iddia edilen etkinliklerini onaylamamaktadır.²⁴ Bununla birlikte sayısız farmakolojik ve bilimsel çalışmalardan elde edilen kanıtlara göre hibiskusun çanak veya dış çanak yapraklarının; antihipertansif, diüretik, laksatif, antienflamatuar, antibakteriyel, hepatoprotektif, antitümör, antikanser, antilösemik, antidiyabetik, hipolipidemik, antikonvülsan, antihelmintik, immünomodülatör, antioksidan, antimutajenik, antiobezite, antikolesterol, östrojenik benzeri etki ve safra ve mesane gerilmesini engellemesi gibi pek çok biyoaktif etkinliği detaylı bir şekilde ortaya koyulmuştur.^{1-3,5-6,9-23-25-27} Modern tıpta kullanılan antihipertansif ilaçlar etki mekanizmalarına göre 6 kategoriye ayrılır: diüretikler, antiadrenerjik, vazodilatör, kalsiyum antagonist, anjiyotensin reseptörleri antagonistleri ve anjiyotensin dönüştürücü enzimi (ACE) inhibitörleri. Bütün bu ilaçlar kan basıncını düşürebilseler de istenmeyen yan etkileri vardır.¹⁰ Klinik deneyler ve hayvanlar üzerindeki çalışmalar, hibiskusun çanak yapraklarının antihipertansif etki göstererek kan basıncını düşürmede son derece başarılı olduğunu göstermektedir.^9-23,25-27 İçerdiği antosiyanin ve proantosiyanin biyoaktif bileşenlerinin kan basıncını düşürmede etkin bileşenler olduğu bildirilmektedir. Antihipertansif etki; anjiyotensin dönüştürücü enzimini (ACE) önlemesi ve böylece vazodilatasyon etki sayesinde gerçekleştirdiği belirtilmiştir. Klinik çalışmalarda görülen yararlı bir yan etki olarak ortaya çıkan diüretik etki de rapor edilmiştir.²⁰ Kategori I ve II 193 tansiyon hastasına uygulanan klinik bir deneyde hibiskusun antihipertansif etkisinin diüretik (muhtemelen bir aldosteron antagonist olarak) ve ACE inhibitörü şeklinde ortaya çıktığı bildirilmektedir. Ayrıca hibiskusun ACE inhibitörü etkisinin içerdiği flavonoidler ve antosiyaninler sayesinde gerçekleştiği gösterilmiştir.^10,13 İki farklı klinik çalışma sonuçlarına göre kurutulmuş hibiskus çanak yapraklarının hipotansif, diüretik ve laksatif etkilere sahip olduğu gösterilmiştir. 12 gün boyunca hibiskus çayının uygulandığı hipertansiyon hastalarının katıldığı klinik bir deney sonucuna göre hiçbir yan etki ortaya çıkmadan sistolik kan basıncının (SBP) 158'den 101'e ve diabolik kan basıncının (DBP) ise 140'dan 90 mmHg'ye düştüğü gözlenmiştir. Bir başka klinik çalışmada ise sulu hibiskus çözeltisinin 1 yıl süresince uygulandığı hiperkolesterolemik hastalarının hiçbir yan etki gözlenmeden kan plazma kolesterol, trigiliserit ve lipid düzeylerinin normalleştiği gözlenmiştir.^10,19 Antioksidan etkinin bitkinin içerdiği antosiyanin bileşenlerden kaynaklandığı bildirilmektedir.^13,20-25 Hibiskusun laksatif etkisinin içerdiği kolay absorbe edilemeyen meyve asitlerinden kaynaklandığı tahmin edilmektedir.⁵ Hibiskusun içerdiği yüksek oranda polifenolik flavonoid ve antosiyanin bileşenlerinin muhakeme ve anlama fonksiyonları ve hafıza gücünü arttırması gibi pekçok fizyolojik etkilere sahip olduğu gösterilmiştir. Bitkinin antioksidan etkisi dolaysıyla sıçanlarda ansiyeteyi azalttığı ve öğrenme ve hafıza süreçlerini geliştirdiği gösterilmiştir.¹³ Antosiyaninlerin antioksidan etkileri nedeniyle bağışıklık sistemini koruyucu etkisi klinik bir deneyde kanıtlanmıştır.¹⁸ Hibiskus polifenolik asitler, flavonoidler, protokateşuik asit ve anthosiyaninler içerir. Anthocyaninler; E vitamini ve beta karotenler gibi antioksidanlardır. Suda eriyebilirler. Hibiskus antosiyaninlerinin antitümör etkisi ve apoptozisi inhibe ettiği gösterilmiştir. Protokateşuik asitin oksidatif strese karşı koruyucu etki gösterdiği ve LDL oksidasyonunu önlemede güçlü bir potansiyele sahip olduğu bildirilmektedir.²⁷ Hamilelikte kullanılan hibiskus çiçeklerinin çanak yapraklarından elde edilen ekstresinin herhangi bir yan etki göstermeden gıda alımını azalttığı ve kilo kontrolünde etkili olduğu klinik bir deneyde kanıtlanmıştır.¹² Hibiskus çiçeklerinin çanak yapraklarından elde edilen sulu ekstresinin içerdiği yüksek polifenolik biyoaktif bileşenlerden kaynaklana lösemi ve gastrik karsinoma tedavisinde güçlü etkisi gösterilmiştir.³ Kolesterol yoğun gıdalarla beslenen tavşanların incelendiği bir çalışmada hibiskusun antiaterosklerotik etkisi görülmüştür. Hibiskusun hipolipidemik ve antioksidan etkisi ise diabetik bir modelde in vivo gösterilmiştir. Hibiskus antosiyaninlerinin antihipertansif, antioksidan, analjezik, antienflamatuar, alfa-amilaz inhibe edici etkisi ve hipokolesterolemik etkisi bildirilmektedir.^6,26

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Hibiskus son derece güvenli bir bitkidir. Normal dozlarda gıda takviyesi olarak tüketildiğinde herhangi bir yan etkisi, kontraendikasyonu ve zehirliliği (toksisitesi) yoktur. Deneysel çalışmalar hibiskusun insan metabolizmasında çok iyi tolere edildiğini ortaya koymaktadır.^{1-3,5-6,9-23-25-27} Hamileler, emzikli anneler ve küçük çocuklar tarafından normal dozlarda kullanımında yan etkisine dair herhangi bir bilimsel veri bulunmamaktadır. Bu nedenle bu kişiler tarafından dikkatle kullanılmalıdır. Bilimsel literatür hibiskusun ilaçlarla hiçbir etkileşiminin olmadığını bildirmektedir. Hibiskusun besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi bildirilmemiştir.^{1-3,5-6,9-23-25-27}

Sık sorulan sorular

Kaynakça