Fitoterapi nedir?
Fitoterapi, bitkilerin ve bitkilerden elde edilen preparatların sağlığın korunması ile hastalıkların önlenmesi ve tedaviye destek amacıyla, bilimsel yöntem ve kanıtlar çerçevesinde kullanılmasıdır. Kelime Yunanca phyton (bitki) ve therapeia (tedavi) sözcüklerinden gelir.
Fitoterapiyi halk arasındaki "bitkisel tedavi" ifadesinden ayıran şey, yöntemidir. Fitoterapide bir bitki; içerdiği etken maddeler, bu maddelerin miktarı, vücuttaki davranışı, güvenli doz aralığı ve bilinen etkileşimleri üzerinden değerlendirilir. Bu değerlendirmenin bilimsel zeminini farmakognozi (doğal kaynaklı ilaç hammaddeleri bilimi) ve farmakoloji oluşturur.
Bir bitkinin kimyasal içeriği; yetiştiği toprağa, hasat zamanına, kurutma ve saklama koşullarına göre ciddi biçimde değişir. Bu yüzden fitoterapide standardizasyon kritik bir kavramdır: preparatın içindeki belirleyici etken maddenin miktarının ölçülmüş ve sabitlenmiş olması gerekir. Standardize edilmemiş bir üründe aynı marka, aynı isim ve aynı doz her seferinde aynı içeriği vermeyebilir.
Fitoterapi, modern tıbbın karşıtı değil tamamlayıcısıdır. Nitekim bugün kullanılan pek çok ilacın kökeni bitkiseldir; ağrı kesici asetilsalisilik asidin söğüt kabuğundaki salisin ile, bazı kalp glikozitlerinin yüksükotu ile, bazı antikanser moleküllerin cezayirmenekşesi ile olan bağı bunun bilinen örnekleridir.
Fitoterapi, şifalı bitki ve bitkisel ürün aynı şey mi?
Günlük dilde iç içe geçen bu kavramlar mevzuat açısından birbirinden tamamen ayrıdır. Hangi kategoride olduğunu bilmek, üründen ne bekleyebileceğinizi de belirler.
| Kavram | Ne demek | Yetkili kurum | Sağlık beyanı |
|---|---|---|---|
| Fitoterapi | Bitkisel preparatların bilimsel çerçevede tedaviye destek amacıyla kullanılması. Bir yöntem, bir ürün değil. | Sağlık Bakanlığı (GETAT) | Sertifikalı hekim/diş hekimi sorumluluğunda |
| Bitkisel tıbbi ürün | Ruhsatlandırılmış, endikasyonu ve dozu tanımlı bitkisel ilaç. | Sağlık Bakanlığı (TİTCK) | Ruhsatta yazan endikasyonla sınırlı |
| Takviye edici gıda | Besin öğesi veya bitkisel içerik taşıyan, gıda kategorisindeki ürün. | Tarım ve Orman Bakanlığı | Yasak. Hastalık iddiası içeremez. |
| Kozmetik | Cilt, saç ve vücut yüzeyine uygulanan bakım ürünü. | Sağlık Bakanlığı (kozmetik mevzuatı) | Yalnızca bakım/görünüm iddiası |
| Şifalı bitki / aktar ürünü | İşlenmemiş ya da az işlenmiş bitki droğu. | Gıda mevzuatı | Yasak |
Bir ürünün ambalajında "şunu tedavi eder", "şu hastalığı geçirir" yazıyorsa ve ürün ruhsatlı bir ilaç değilse, o beyan mevzuata aykırıdır. Bu, ürünün kalitesi hakkında da bir fikir verir.
Fitoterapi uzmanı kimdir, kimler uygulayabilir?
Türkiye'de fitoterapi uygulaması, Sağlık Bakanlığı tarafından yetkilendirilmiş merkezlerde, ilgili sertifikayı almış tabip ve diş tabipleri tarafından yapılır. Yani fitoterapi bir "meslek" değil, mevcut sağlık mesleklerinin üzerine eklenen sertifikalı bir uygulama alanıdır.
Eczacıların rolü ayrıdır ve önemlidir. Eczacılık eğitimi farmakognozi, farmasötik botanik, farmakoloji ve farmasötik teknoloji derslerini zaten içerir; yani bitkinin hangi etken maddeyi taşıdığını, hangi ilaçla etkileşeceğini ve hangi forma nasıl getirileceğini eczacı okulda öğrenir. Üniversitelerin eczacılık fakültelerinde açılan fitoterapi yüksek lisansı bu bilgiyi uzmanlık seviyesine taşır ve mezuna Uzman Eczacı unvanını kazandırır.
Bu sitenin sahibi Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan, Gazi Üniversitesi Eczacılık Fakültesi'nde fitoterapi yüksek lisansını tamamlayarak Uzman Eczacı unvanını almış, ardından Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp alanında doktora yapmıştır.
"Fitoterapist" ünvanı Türkiye'de tek başına tanımlı bir sağlık mesleği değildir. Size bitkisel bir tedavi öneren kişinin hangi mesleğe ve hangi belgeye sahip olduğunu sormak hakkınızdır.
Türkiye'de fitoterapinin yasal çerçevesi
Fitoterapinin Türkiye'deki hukuki dayanağı, 27 Ekim 2014 tarihli ve 29158 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği'dir. Bu yönetmelikle birlikte, sınırları o güne dek belirsiz kalan bir dizi uygulama tanımlı hale getirilmiş; fitoterapi de yönetmelik kapsamına alınan uygulamalar arasında sayılmıştır.
Yönetmeliğin getirdiği temel ilkeler şunlardır:
- Uygulamalar yalnızca Bakanlıkça yetkilendirilmiş ünite ve uygulama merkezlerinde yapılabilir.
- Uygulayıcının ilgili sertifikalı eğitimi tamamlamış olması gerekir.
- Uygulama, hastanın bilgilendirilmiş onamı alınarak yapılır.
- Uygulamalar, kanıta dayalı tıbbın yerine geçecek şekilde sunulamaz ve tedaviyi geciktirecek biçimde kullanılamaz.
- Uygulamalara dair reklam ve tanıtım yapılamaz.
Ürün tarafında ise ikili bir yapı vardır: ruhsatlı bitkisel tıbbi ürünler Sağlık Bakanlığı'na bağlı TİTCK'nın, takviye edici gıdalar ise Tarım ve Orman Bakanlığı'nın denetimindedir. Bu ayrımın pratikteki karşılığını gıda takviyeleri rehberinde ayrıntılı ele aldık.
Fitoterapide sık kullanılan bitkiler
Aşağıdaki tablo, geleneksel kullanım alanlarını ve dikkat edilmesi gereken noktaları özetler. Tablo bir tedavi önerisi değildir; listedeki bitkilerin bir kısmı ilaçlarla ciddi biçimde etkileşir.
| Bitki | Latince adı | Kullanılan kısım | Geleneksel kullanım alanı | Dikkat |
|---|---|---|---|---|
| Karahindiba | Taraxacum officinale | Yaprak, kök | Sindirimi ve safra akışını desteklemek | Safra yolu tıkanıklığında kullanılmaz |
| Zencefil | Zingiber officinale | Rizom | Bulantı, sindirim | Kan sulandırıcı kullananlarda dikkat |
| Adaçayı | Salvia officinalis | Yaprak | Ağız ve boğaz rahatsızlıkları | Gebelik ve emzirmede önerilmez, uzun süreli kullanılmaz |
| Rezene | Foeniculum vulgare | Meyve | Gaz, şişkinlik | Yüksek dozda uzun süre kullanılmaz |
| Papatya | Matricaria chamomilla | Çiçek | Sindirim, ciltte yatıştırıcı | Papatyagiller alerjisinde dikkat |
| Ihlamur | Tilia spp. | Çiçek | Üst solunum yolu şikâyetleri, terletici | Aşırı tüketimden kaçınılır |
| Kekik | Thymus vulgaris | Herba, uçucu yağ | Öksürük, ağız bakımı | Uçucu yağı seyreltilmeden kullanılmaz |
| Isırgan | Urtica dioica | Yaprak, kök | İdrar söktürücü, kökü prostat şikâyetleri | Ödem tedavisi gerektiren kalp/böbrek hastalığında kullanılmaz |
| Sarı kantaron | Hypericum perforatum | Herba | Ruh hâli, ciltte yara bakımı (yağı) | Çok sayıda ilaçla ciddi etkileşir, ışığa duyarlılık yapar |
| Biberiye | Rosmarinus officinalis | Yaprak | Dolaşım, saç ve cilt bakımı | Yüksek dozda uçucu yağı sakıncalı |
| Çörek otu | Nigella sativa | Tohum, yağ | Genel destek, cilt bakımı | Kan şekeri ve tansiyon ilaçlarıyla birlikte dikkat |
| Hünnap | Ziziphus jujuba | Meyve | Boğaz ve solunum yolu şikâyetleri | Şeker içeriği yüksektir |
Sarı kantaron, karaciğerdeki ilaç metabolizması enzimlerini hızlandırarak doğum kontrol hapları, antidepresanlar, kan sulandırıcılar, organ nakli ilaçları ve bazı kalp ilaçlarının etkisini azaltabilir. Düzenli ilaç kullanıyorsanız hekiminize ve eczacınıza sormadan kullanmayın.
Bitkisel preparat formları ve doğru hazırlama
Aynı bitki, hangi yöntemle hazırlandığına göre farklı maddeleri farklı oranlarda verir. Yumuşak kısımlar demlenir, sert kısımlar kaynatılır.
| Form | Nasıl hazırlanır | Hangi kısım için |
|---|---|---|
| İnfüzyon (demleme) | Kaynar su dökülür, ağzı kapalı 5-10 dakika bekletilir | Çiçek, yaprak, yumuşak herba |
| Dekoksiyon (kaynatma) | Soğuk suya konur, 10-20 dakika kaynatılır | Kök, kabuk, sert tohum |
| Maserasyon | Oda sıcaklığındaki suda saatlerce bekletilir | Isıya duyarlı içerikler, müsilaj |
| Tentür | Alkol-su karışımında özütlenir | Alkolde çözünen etken maddeler |
| Uçucu yağ | Su buharı damıtması | Aromatik bitkiler |
| Sabit yağ | Soğuk pres | Yağlı tohum ve çekirdekler |
| Standardize ekstre | Etken madde miktarı ölçülerek sabitlenir | Doz tutarlılığı gereken kullanımlar |
Uçucu yağlar son derece konsantredir. Bir uzmanın gözetimi olmadan ağızdan alınmaz, cilde seyreltilmeden sürülmez, göz çevresine ve mukozaya uygulanmaz. Bebek ve küçük çocuklarda kullanımı ayrı bir uzmanlık konusudur.
Fitoterapide güvenlik: bilinmesi gerekenler
Fitoterapinin en sık yanlış anlaşılan tarafı budur: doğal olmak, zararsız olmak anlamına gelmez. Bir bitki etki gösteriyorsa, yan etki ve etkileşim potansiyeli de vardır. Aşağıdaki başlıklar, uygulamada en çok sorun çıkan noktalardır.
İlaç etkileşimleri
Bitkisel içerikler, ilaçların karaciğerde parçalanma hızını değiştirebilir ya da aynı yönde etki göstererek ilacın etkisini katlayabilir. Kan sulandırıcılar, diyabet ilaçları, tansiyon ilaçları, antidepresanlar, bağışıklık baskılayıcılar ve doğum kontrol hapları en riskli gruplardır.
Gebelik ve emzirme
Gebelikte pek çok bitkinin güvenliği yeterince araştırılmamıştır; bir kısmı ise rahim kasılmalarını uyarabildiği için sakıncalıdır. Emzirme döneminde bazı içerikler süte geçer.
Ameliyat öncesi
Kanama ve pıhtılaşma üzerine etkisi olabilecek bitkisel ürünlerin, planlanmış cerrahiden genellikle iki hafta önce bırakılması istenir. Ameliyat öncesi kullandığınız tüm bitkisel ürünleri hekiminize bildirin.
Çocuklar ve yaşlılar
Çocuk dozu, erişkin dozunun küçültülmüş hâli değildir. İleri yaşta ise böbrek ve karaciğer fonksiyonlarındaki değişim, aynı dozun daha güçlü etki göstermesine yol açabilir.
Kalite ve tağşiş
Denetimsiz satılan bitkisel ürünlerde en büyük risk, ürünün etiketinde yazmayan bir madde içermesidir. Zayıflama, cinsel performans ve ağrı alanlarında satılan bazı "tamamen bitkisel" ürünlerde gizlice ilaç etken maddesi tespit edilmiştir. Kayıtlı üretici, okunabilir etiket ve parti numarası aramak en temel korumadır.
Süre
Bitkisel çaylar da dahil olmak üzere hiçbir preparat süresiz kullanılmaz. Şikâyetiniz geçmiyor ya da tekrarlıyorsa, ürünü değiştirmek değil, nedeni araştırmak gerekir.
Sık sorulan sorular
Fitoterapi ilaç tedavisinin yerine geçer mi?
Hayır. Fitoterapi, kanıta dayalı tıbbın yerine geçecek şekilde sunulamaz; mevzuat da bunu açıkça yasaklar. Doğru kullanımı, hekiminizin planladığı tedaviyi desteklemek ve bunu hekiminizin bilgisi dahilinde yapmaktır. Reçeteli ilacınızı bitkisel bir ürünle değiştirmek ciddi risk taşır.
Fitoterapi ile aromaterapi aynı şey mi?
Hayır. Fitoterapi bitkinin bütününü ya da çeşitli ekstrelerini kullanır; aromaterapi ise özellikle uçucu yağlarla çalışan daha dar bir alandır. Türkiye'de her ikisi de Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği kapsamındaki uygulamalar arasında sayılır.
Bitkisel çayı ne kadar süre içebilirim?
Genel kural, aynı bitkiyi kesintisiz olarak haftalarca kullanmamaktır. Çoğu bitkisel çay için 2-3 haftalık kullanımın ardından ara verilmesi önerilir. Süreklilik gerektiren bir durumunuz varsa bu, kendi kendine çay içmekle değil, değerlendirilmesi gereken bir sağlık sorunuyla ilgilidir.
Fitoterapi Türkiye'de yasal mı?
Evet. 27 Ekim 2014 tarihli ve 29158 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Uygulamaları Yönetmeliği kapsamındadır. Uygulama, Bakanlıkça yetkilendirilmiş merkezlerde ve sertifikalı tabip veya diş tabipleri eliyle yapılır.
Eczacılar fitoterapi yapabilir mi?
Eczacılar, eğitimleri gereği bitkisel ürünler konusunda danışmanlık verir; ilaç etkileşimlerini değerlendirir, ürün formu ve dozu hakkında yönlendirir. Yönetmelik kapsamındaki klinik fitoterapi uygulaması ise sertifikalı tabip ve diş tabiplerine tanımlanmıştır. Eczacılık fakültelerindeki fitoterapi yüksek lisansı, eczacıya Uzman Eczacı unvanı kazandırır.
Uçucu yağ içilir mi?
Uzman gözetimi olmadan hayır. Uçucu yağlar çok yüksek konsantrasyonda bileşen içerir; birkaç damlası bile mukozada tahrişe ve sistemik etkilere yol açabilir. Ciltte kullanırken de mutlaka bir taşıyıcı yağ ile seyreltilir.
Doğal ürünün yan etkisi olmaz, doğru mu?
Yanlış. Etki eden her madde yan etki de yapabilir. Bitkisel ürünlerde ayrıca içerik değişkenliği, ilaç etkileşimi ve tağşiş riski vardır. "Doğal" kelimesi bir güvenlik garantisi değil, yalnızca bir köken bilgisidir.
Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan
Hacettepe Üniversitesi Eczacılık Fakültesi mezunu. Gazi Üniversitesi Eczacılık Fakültesi'nde fitoterapi yüksek lisansı yaparak Uzman Eczacı unvanını aldı. Sağlık Bilimleri Üniversitesi Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp (GETAT) Anabilim Dalı'nda doktorasını tamamladı; Türkiye'de bu alanda verilen ilk bilim doktoru unvanı bu çalışmayla geldi. Geleneksel Uygur tıbbı kaynaklarını aslından okuyabilmek için Uygurca ve Osmanlı Türkçesi öğrendi. Doğal Markam markasının bitkisel formülasyonlarını tasarlıyor.
İlgili sayfalar
Sorumluluk reddi. Bu sayfadaki bilgiler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; tıbbi teşhis, tedavi ya da reçete yerine geçmez, herhangi bir ürün için sağlık beyanı oluşturmaz. Bitkisel ürünler ve takviye edici gıdalar hastalıkları önleme, tedavi etme veya iyileştirme amacıyla kullanılamaz. Kullandığınız ilaçlar, gebelik, emzirme, kronik hastalık ve planlanmış ameliyat durumlarında hekiminize ve eczacınıza danışın.