Çörek Otu

Çörek Otu nedir, ne işe yarar?

Çörek Otu kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Nigella sativa L.

Botanik türleri

Yaklaşık 14 türü bulunan Nigella cinsinin; N. sativa (adi çörek otu), N. arvensis (yabani çörek otu), N. ciliaris (fırıldak çörek otu), N. damascena (Şam çörek otu), N. hispanica (İspanyol çörek otu), N. orientalis (sarı çörek otu), N. integrifolia ve N. nigellastrum gibi botanik türleri mevcuttur.^1-3 Türkiye'de 13 türü yetişir.^4-6 Ancak özellikle N. lancifolia, N. icarica ve N. turcica gibi türleri ile N. arvensis subsp. brevifolia var. anatolica, N. arvensis subsp. brevifolia var. oblanseolata gibi iki alt türü yaygındır.^1,3 Diğer çörek otu türlerinin de terapötik kullanım alanları bulunsa da bilimsel olarak özellikle adi çörek otu (N. sativa L.) tıbbi özelliklerinden dolayı en yoğun olarak incelenen türdür. Çörek otu, maydanozgiller familyasından (Apiaceae) Cuminum cyminum Linne (Karaman kimyonu) veya Carum carvi Linne (Frenk kimyonu) ile karıştırılmamalıdır.³

Diğer adları

Çöre otu, çörek, ekilen çörek otu, kara çörek otu, siyah kimyon, Türk çörek otu, Mısır çörek otu, beyaz çörek otu, cöcce, cöccem, cüccüm, cüccam, cütcan, karaca occanı, karacaotu, kara çörek, otçam^7-9

İngilizce adları

Black cumin seed, black seed, black caraway, black sesame, fennel flower, nutmeg flower, Roman coriander, onion seed, corncockle, devil in a bush, love in a mist^10-11

Kimyasal bileşenleri

Yağ asitleri (%30.2-37.9): Doymuş yağ asitleri (%18.1): Palmitik asit (%9.8-13), stearik asit (%2.28-3.3), miristik asit (%0.16-9.8), araşidik asit (%0.14-0.7), behenik asit (%0.8) ve lignoserik asit (%03-1.08). Doymamış yağ asitleri (Tekli doymamış yağ asitleri %23.8 ve çoklu doyamış yağ asitleri %58.1): Linoleik asit (omega-6) (%45-65.1), oleik asit (%12.7-34), eikozadienoik asit (%2.53-4.5), linolenik asit (omega-3) (%0.3-2.7), eikosenoik asit (%0.7), palmitoleik asit (%0.3-0.7) ve erusik asit (%1).^1,12

Uçucu yağlar (%0.09-0.36): Alfa pinen (%0.1-21.06), beta pinen (%2-19), limonen (%13.7-67.58), beta fellandren (%0.03-24.3), 1.8-sineol (%0.03-1.83), gamma terpinen (%0.11-2.46), p-simen (%1.77-28.46), terpinolen (%0.02-5.29), karvon (%4), karvakrol (%2.12-12.9), 4-terpineol (%0.6-8.9), t-anetol (%38.3), longifolen (%3.11-6.32), alfa tuyen (%3.27-10.03), o-simen (%3.26), beta elemen (%5.47), timokinon (%1.6-21.8), timol (%0.7-26.8), timohidrokinon (%6.1-12.2), cis-4-metoksituyan (%0.3) ve trans-4-metoksituyan (%0.4).¹

Alkaloidler: Nigellidin, nigellimin, nigellisin, nigellimin N-oksit; nigellamin A¹, A², A³, A⁴, A⁵, B¹, B² ve C gibi diterpenoid alkaloidler; nigellidin-4-O-sülfit, damassenin, damassinin, nigeglanin ve fuzitin.¹

Fenolik Bileşenler: Kersetin-3-O-β-glukopiranozil, kemferol-3-O-β-glukopiranozil, kersetin-3-O-(6-feruloil-β-glukopiranozil) gibi flavonoid glikozidler; kersetin-3-glukozit, kemferol-3-glukozit, rutin, vanilik asit, gallik asit, (-)-p-hidroksibenzoik asit, klorojenik asit, vanilik asit, p-kumarik asit, ferulik asit, trans-2-hidroksisinnamik asit, trans-hidroksisinnamik asit, epikateşin, (+)-kateşin, kersetin, apigenin, amentoflavon ve flavon.¹

Protein ve amino asitler: Protein (%21.26), alanin, valin, glisin, izolösin, prolin, treonin, serin, aspartik asit, metiyonin, fenilalanin, glutamik asit, tirozin, lizin ve arjinin amino asitleri.^1,12

Diğer Bileşenler: Kalsiyum (%0.5-1), fosfor (%0.6), potasyum (%0.6), sodyum (%0.1), demir, mangan, çinko, bakır, kobalt, nikel, molibden, kurşun, magnezyum, alüminyum ve silisyum gibi mineraller ve tiamin, askorbik asit, riboflavin, piridoksin, niasin, folat ve alfa tokoferol vitaminleri tespit edilmiştir. Ayrıca karbonhidrat (%38), tanen; glikozid alfa-hederin, helixin veya melantin gibi saponinler içerir.^1,7,9,12-13

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Yıllık, otsu ve çiçek açan bir bitki olan çörek otunun anavatanının neresi olduğu konusu tartışmalıdır. Anavatanının Doğu Akdeniz ülkeleri, Doğu ve Güney Avrupa¹ veya Güney ve Güneybatı Asya¹⁰ veya bir diğer bilgiye göre ise Akdeniz havzası olduğu ve buradan dünyanın diğer ülkelerine yayıldığı ileri sürülmektedir.¹² Anavatanı neresi olursa olsun bugün Güney Avrupa, Rusya, Sudan, Etiyopya, Türkiye, Suriye, İran, Afganistan, Pakistan ve Hindistan’da büyük ölçüde kültürü yapılmaktadır.^1,3 Çörek otu 40-70 cm uzunluğa erişebilir.¹³ Düzenli dağılmış yaprakları düz ve incecik ipliklere benzer. 5-10 taç yaprağa sahip olan çiçekleri beyaz, sarı, pembe, soluk mavi veya soluk eflatun renklerde olabilir.³ 2.5–3.5 mm uzunluğunda ve 1.5-2 mm genişliğindeki tohumları 3 yüzeyli olup koyu siyah bir renge sahiptir.^2,13 Çörek otunun meyvesi uzun ve 3 veya 7 adet birleşik keseciklerden oluşmuş ve içinde sayısız siyah tohumları barındıran bir kapsül şeklindedir.³ Bitki bu tohumlarından çoğalır ve kumlu gevşek toprakları sever. Çörek otu tohumları içerdiği yoğun uçucu yağlardan dolayı çok keskin ve acı bir tada sahiptir.³ Çiçeklenme dönemine kadar sulanma ihtiyacı olsa da daha sonra su istemez.² Çörek otunun bazı türleri Elizabet döneminden bu yana İngiliz kır evlerinde süs bitkisi olarak yetiştirilmekte ve ‘love in a mist’ (siste sevda) olarak adlandırılmaktadır.¹¹

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Peygamber Efendimiz (s.a.v) çörek otu tohumlarından övgüyle bahsetmiştir. Ebu Hüreyre (r.a.)’dan nakledilen ve İmam Sahih el Buhari’nin derlediği Hadis Külliyatında yer alan bir Hadis-i Şeriflerinde “Ölümden (As-Sam) başka her derde deva olan çörek otunu kullanınız” buyurmuşlardır.¹⁴ Arapçada çörek otu ‘El-Habbe El-Sevda’, ‘El-Habbe El-Bereket’ veya ‘El-Kamun El-Esved’; Urducada ise ‘Kalonji’ veya ‘Kalvanji’ olarak adlandırılmaktadır.^3,13,15 Belki de Tıbb-ı Nebevi’de değinilmesi nedeniyle kurutulmuş çörek otu tohumları bütün Arap ülkeleri ve Balkanlar, Kuzey Afrika, Ortadoğu, Orta Asya, Pakistan ve Hindistan gibi İslam coğrafyasında bilinmekte ekmek ve çörek gibi hamur işlerinde ve diğer et ve sebze yemeklerinde baharat ve çeşni olarak yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.^1,3,6,13 Çörek otu Latincede ‘her derde deva’ anlamında Panacea olarak adlandırılmıştır. Mısır Firavunu Tutankamun’un anıt mezarında diğer eşyalarla birlikte çörek otu da bulunmuştur.³ İncil’de Eski Ahit’te (İsaiah 28:25,27) ‘şifa verici çörek otu’ olarak tanımlanmaktadır.^3,10 Antik İran’da bazı antik tıbbi kitaplarda çörek otunun nefes darlığı ve astım rahatsızlıklarının tedavisinde çok etkili bir bitki olduğunu tarif edilmektedir. Hipokrat (M.Ö. 460-367) ve Dioscorides (40–90) çörek otunu ‘melantion’ şeklinde tanımlamışlardır.³ Dioscorides çörek otunu baş ve diş ağrısı tedavisinde, burun tıkanıklığında, bağırsak kurtlarının tedavisinde, diüretik (idrar söktürücü), anne sütünün arttırıcı ve adet düzenleyici olarak kullanmıştır. Eski Çin ve Hint tıbbı üzerine bilimsel araştırmalar yapan El Buruni (973-1048) çörek otunun besleyici değeri üzerinde durmuştur. Galen (130-200) ve İbn-i Sina veya Batıda bilindiği ismiyle Avisenna (980–1037) çörek otunun karaciğer ve sindirim sistemi hastalıklarının tedavisinde kullanılabilecek kıymetli bir ilaç olduğunu ve soğuk algınlığında tedaviyi hızlandırıcı ve immun sistemi güçlendirici bir nitelik gösterdiğini vurgulamışlardır. İbn-i Sina, döneminde tüm dünyada en meşhur bir ders kitabı niteliği taşıyan ‘Tıbbın Yasaları’ kitabında çörek otunun ayrıca vücudun enerji metabolizmasını düzenlediğini ve güçsüzlük ve stresten kurtulmaya yardımcı olduğunu belirtmektedir.¹² Çörek otu genel olarak halk tıbbında bronşiyal astım, romatizma, hipertansiyon, diyabet, iltihaplı hastalıklar, öksürük, baş ağrısı, egzema, yüksek ateş ve gripte yaygın olarak kullanılır. Çörek otu tohumları veya yağı gaz giderici, diüretik (idrar arttırıcı), anne sütünü arttırıcı ve bağırsaklardan tenya ve kurt düşürücü olarak ta kullanılır.^3,6 İlave olarak Türk halk tıbbında zindelik kazandırıcı, güçlendirici, gaz giderici, diüretik, adet gecikmesine karşı ve anne sütünü arttırma amacıyla da kullanılır.⁶

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Çörek otu tohumlarının fitokimyasal içeriğine dair detaylı bilgiler ortaya konulmuştur. Ayrıca bütün çörek otu türleri içinde potansiyel tıbbi niteliklerinden dolayı özellikle adi çörek otunun (N. sativa) terapötik özellikleri bilimsel anlamda çok yoğun olarak incelenip araştırılmıştır.³ Tıbb-ı Nebevi buyruğuna paralel olarak çörek otunun in vitro ve hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalarda analjezik, antienflamatuar, antihistaminik, antioksidan, antikanser, antikarsinojenik, antitümör, antineoplastik, kemopreventif, bağışıklığı arttırıcı ve kuvvetlendirici, antiastmatik, solunum yolları stimülatörü, antihipertansif, hipoglisemik, antiülserojenik, antibakteriyel, antifungal, antiviral, antiparazitik ve hepatoprotektif özellikleri tespit edilmiştir.^3,6-7,15-24 Bilimsel kanıtlar çörek otunun antikanser nitelikelere sahip olduğunu ortaya koymaktadır. İçerdiği diğer fitokimyasallarla birlikte timokinon maddesi sıçanlarda çeşitli kanser hücrelerine karşı sitotoksik etkili olduğu ve hücresel aktivasyonu ve tümörlere karşı belirli antikorların üretimini artırdığı ve böylece tümörlerin büyümesini azalttığı ve küçülmelerine neden olduğu gösterilmiştir.^25-30 Timokinon çörek otunun içerdiği uçucu yağların temel aktif bir fitokimyasal bileşenidir. Timokinon, karvakrol, tanetol ve 4-terpineol fitokimyasallarının serbest radikallerin organlarda neden olduğu oksidatif hasarlara karşı korumada dikkate değer ölçüde etkili oldukları görülmüştür. Timokinon fitokimyasalının çeşitli kanser hücrelerinde antikanser ilaçlarının etkilerini arttırdığı gösterilmiştir.³ Timokinonun indirgenmiş bir formu olan dihidrotimokinonun antioksidan etkisinin timokinondan daha fazla olduğu ve E vitamininin suda eriyen bir analogu olan Troloks bileşenine benzer bir etki gösterdiği anlaşılmıştır.³¹ Çörek otu tohumu yağlarının intravenöz (damardan) uygulanması sonucu sıçanlarda radyasyonun neden olduğu doku hasarlarına karşı koruduğu gösterilmiştir.²¹ Ayrıca, çörek otundaki timokinon uçucu yağ bileşeninin düşük sistemik toksisitesi ile sağlıklı hücrelerde olumsuz bir etki göstermediği tersine olumlu etkisinin olduğu gösterilmiştir.^7,31 Böylece timokinon türlü tümörlü hastalıklara karşı güçlü bir antitümör olduğu in vitro ve in vivo gösterilmiştir.³¹ Çörek otu tohumlarının immün sistem ile ilgili total lökosit hücrelerinin sayılarında artışa neden olduğu gösterilmiştir. 30 gönüllü erkek üzerinde yapılan bir klinik çalışmada deneklere 4 hafta süreyle günde 30 mg/kg çörek otu tohumu ağızdan uygulanmış ve 4. hafta sonunda deneklerin CD3+ ve total lökosit değerlerinde istatistiksel açıdan anlamlı bir artış olduğu görülmüştür. Sonuç olarak çörek otu tohumunun insan bağışıklık sistemini güçlendirebileceği belirtilmektedir.⁷ Timokinon bileşeninin ve çörek otu yağının 50 ve 100 mg/kg gibi yüksek dozlarda kullanılmasının midede gastrik lezyonlara karşı koruyucu etkiye sahip olduğu gösterilmiştir.^25,31 1 ml/kg dozlarında ağız yoluyla sıçanlar üzerinde uygulanan çörek otu yağının hayvanları gastrik ülsere karşı koruduğu ve dikkate değer ölçüde gastrik glütasyon içeriğini yükselttiği ve mide hücrelerinde alkol kaynaklı lipid peroksidasyonu belirgin bir şekilde azalttığı gösterilmiştir.¹³ Timokinonun insanlarda kolorektal kanser hücrelerine karşı güçlü bir antitümör etkiye sahip olduğu bildirilmiştir. Timokinonun belirgin bir şekilde kanser hücrelerinin istilasını azalttığı ve tümör büyümesini baskıladığı gösterilmiştir.²⁷ Çörek otunun astım dâhil olmak üzere solunum yolları hastalıklarında etkili olduğu gösterilmiştir. Çörek otunun içerdiği timokinon, alfa pinen ve p-simen gibi uçucu yağların gine domuzlarını histaminin tetiklediği bronkospazma karşı koruduğu gösterilmiştir. 15 astım hastasının katıldığı klinik bir deneyde hastalara kaynatılmış çörek otundan elde edilen 50 ve 100 mg/kg ekstre ile 6 mg/kg teofilin uygulanmıştır. Klinik deneyde çörek otu ekstresinin antiastmatik (bronkodilatör) etkisinin analizi amaçlanmıştır. Deney sonuçları çörek otu ekstresinin ölçülen bütün akciğer fonksiyonları testlerinde belirgin artışlara neden olduğunu ve güçlü antiastmatik etkiye sahip olduğunu göstermektedir.³² Çörek otunun içerdiği nigellon bileşeninin ishal, astım ve hipertansiyon tedavisinde etkili olduğu bildirilmektedir. Timokinon bileşeninin çocuklarda görülen inatçı epilepsi vakalarında antiepileptik etkiye sahip olduğu gösterilmiştir.³³ Ayrıca alerjik reaksiyonlardan kaynaklanan semptomların tedavisinde de yararlı olduğu bildirilmektedir. Timokinonun DNA sentezinin engelleyerek ve apoptoz (programlı hücre ölümü) sürecini destekleyip kanser hücrelerinin çoğalmalarını önleyerek mide tümörlerinin görülme sıklığını azalttığı bildirilmektedir.^28-29 Çörek otu ABD’de Federal İlaç İdaresi’nden (Federal Drug Agency-FDA) diyabet, kanser hücreleri büyümesini engelleyici, bağışıklık sistemi güçlendiricisi, viral enfeksiyonlara karşı ve sedef hastalığına karşı 5 adet patentli ilaç onayı almıştır. Ayrıca İngiltere’de de astım ilacı olarak patentlidir.^10,34

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Çörek otu oldukça güvenli bir bitkidir. Bilimsel çalışmaların hiçbirisi herhangi bir yan etki veya toksik etki belirtmemektedir. Normal dozlarda gıda olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu, toksisitesi veya bir yan etkisi yoktur.^3,35 Çörek otu tohumu süt veren annelerin sütünü arttırıcı (galagtagog) etkiye sahiptir. Çörek otunun düşüklere neden olucu (abortisid) ve içerdiği timokinon nedeniyle utero aktif etkiye sahip bileşenler içermektedir. Bununla birlikte hamilelikte yan etkisine dair herhangi bir bilimsel veri bulunmamaktadır.^3,13,15 Emzikli anneler, hamileler ve küçük çocuklar da normal dozlarda besin ve gıda takviyesi olarak bitkiyi güvenle kullanabilirler. Klinik deneyler çörek otunun metabolizma tarafından çok iyi tolere edildiğini ortaya koymaktadır.^3,13,15 Tıbbi bitkiseller, doğal oldukları için sentetik ilaçlara göre olası olarak çok daha az yan etkiler gösterirler. Dolaysıyla genellikle tıbbi bitkilerin doğal besin olarak veya gıdalarla tüketimi çoğu kez son derece güvenlidir. Bitkinin kendisi ve bitkiden elde edilen preparatların hiçbir ilaç ile etkileşimi yoktur. Çörek otunun ilaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır. Bitkinin besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.^3,13,15

Çörek Otu içeren Doğal Markam ürünleri

Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan'ın formülasyonlarıyla üretilen ve çörek otu içeren ürünler:

• DoğalMarkam Çörek Otu Yağı 250 Ml

Bana uygun olanı bul Tüm ürünler

Bu liste, ürünün içeriğinde bu bitkinin bulunduğunu belirtir; yukarıda aktarılan literatür bulgularının ürüne ait bir etki iddiası olduğu anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça