Çoban Çantası

Çoban Çantası nedir, ne işe yarar?

Çoban Çantası kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Capsella bursa-pastoris (L.) Medik.

Botanik türleri

Thlaspi bursa-pastoris L., Bursa bursa-pastoris (L.) Britton ve Bursa pastoris (L.) Weber gibi farklı botanik türleri vardır.¹ Türkiye'de C. bursa-pastoris (L.) Medik.'ten başka C. rubella Reuter türü de yetişir. Fakat C. bursa-pastoris (L.) Medik. kadar yaygın değildir.² C. bursa-pastoris (L.) Medik. türünün Capsella bursa-pastoris var. auriculata ve Capsella bursa-pastoris var. pinnata gibi alt türleri de bulunur.¹

Diğer adları

Çoban kesesi, çoban torbası, çıngıldak otu, çıngıldaklı ot, kuşkuş otu, basur otu, kan otu, rahim otu^3-4

İngilizce adları

Shepherd's purse, shepherd's heart, shepherd's scrip, shepherd's sprout, capsella, lady's purse, mother's heart, witches' pouches, rattle pouches, case weed, pick pocket, blind weed, pepper-and-salt, poor man's parmacettie, sanguinary, St. James' weed, toy wort, shovelweed, cocowort^5-6

Terapide kullanılan kısımları

Bitkinin toplanıp kurutulmuş toprak üstü kısımları (Herba capsella).^5-9

Kimyasal bileşenleri

Aminler: Kolin (%1) ve asetilkolin. %2.33 oranında amino asitler içerir. Prolin en fazla bulunan amino asittir. Diğerleri histamin, tiramin, ornitin; alfa aminobütrik asit ve alfa aminoadipik asit gibi polipeptidler, proteinler ve belirlenememiş kristalize alkaloidler içerir.^5-6,9

Flavonoidler: Kuersetin, trisin, diosmetin, kaemferol, luteolin, hesperitin gibi flavon glikozitleri ve bu glikozitlerin rutin, diosmin, hesteridin, luteolin-7-rutinosid, luteolin-7-galaktosid ve kuersetin-3-rutinosid gibi türevleri.^5-6,9

Uçucu yağlar: %0.02 oranıyla kafur en yüksek oranda bulunan bileşendir. Ayrıca daha en az 74 farklı uçucu yağ bileşeninin de varlığı tespit edilmiştir.^5-6,9

Alifatik ve fenolik asitler: Bunlar kafeik asit türevleridir. Başlıcaları klorojenik, vanilik, siringik ve fumarik asitlerdir.^5,9

Diğer bileşenler: Saponinler, fiber, reçine, 9-metilsulfinilnonil glukozinolat, 9-metilsulfinildesil glukozinolat, 10-metilsulfinildesil glukozinolat, sinigrin (hardal yağı glukozidi), karotenoidler, kardenolid, fumarik asit, askorbik asit (C vitamini), A, B kompleks ve K vitaminleri, potasyum, fosfor, demir ve kalsiyum mineral tuzları.^5-6,9 Çoban çantasındaki hardal yağı içeriği turpgiller familyasına ait bitkiler içinde en az orana sahiptir.⁹ Çoban çantası Albugo candida ve Peronospora parasitica gibi endofitik mantarlara ev sahipliği yapabileceğinden bu bitkide mitotoksinlerin bulunabilme olasılığı vardır.⁵

Farmakope ve monografiler

Alman Komisyon E (1998)⁷, British Herbal Pharmacopoeia (1996)⁸, Avrupa İlaç Kurumu (2010)⁹. Ayrıca Avrupa İlaç Kurumu (European Medicines Agency) Fransız Farmakopesi'nin de (French Pharmacopoeia-Fr. Ph) çoban çantası (capsella herba) bitkisi için monografi yayınladığını bildirmektedir.⁹

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Anayurdu Doğu Avrupa ve Ortadoğu olan çoban çantası tek yıllık veya iki yıllık otsu bir bitkidir.^2,10 Çoban otu bugün bütün dünyada tropik bölgeler hariç serin ve soğuk iklim kuşağında tarım arazileri, yol kenarları, çayırlar, meralar ve çorak alanlarda yabani olarak yetişen kozmopolit bir bitkidir.⁵ Türkiye’nin her yerinde ve her ortamda yetişebilir.² Susuz arazilerde ve çok soğuk iklim koşullarında yetişebilen dayanıklı bir bitkidir. Üst kısımları tüysüz dik gövdesi 20-50 cm arasında bir uzunluğa sahiptir. Gövdesinin alt kısımlarında hafifçe dağınık tüyler bulunur. Fusiformik (iğsi, iğbiçimli) kökleri çok incedir.^2,10 Bazal yaprakları rozet oluşturucudur ve pinnatifid veya tam yaprak şekillerinde bulunurlar.^2,5 Gövdesindeki yaprakları küçük, sapsız ve çok buruşuktur. Bitki hemen hemen yılın her döneminde çiçeklidir. 4-6 mm uzunluğunda beyaz çiçekleri 1-2 mm uzunluğunda dört çanak yaprağa ve 2-3 mm uzunluğunda 4 taç yaprağa sahiptir. Gövde boyunca dizilen ve bitkinin tohumunu taşıyan 4-9 mm uzunluğunda kalp şeklinde, yassı ve yeşil renkli meyve kapsülleri çobançantasını andırdığı için bu şekilde adlandırılmıştır ve dünyanın birçok yerinde bu isimle bilinir.^5,10 Tek bir meyve kapsülünde 30 kadar tohum (meyve) bulunur.² Minik meyveleri 0.8-1 mm uzunluğunda olup kızılımsı kahverengi bir renge sahiptir.⁵ Meyve sapları tamamen koparılmayacak şekilde aşağıya doğru sıyrılıp gövde sağa sola döndürüldüğünde çıngıldama gibi bir ses çıkarmaktadır. Türkiye'de bitkiye çıngıldaklı ot veya çıngıldak otu denmesi bu sebeptendir. Ülkemizde vitamin deposu taze yaprakları salatalarda ve ıspanak gibi pişirilerek tüketilir.² Yaprak ve kökleri Çin, Japonya ve Kore'de gıda ve hayvanlarda yem takviyesi olarak kullanılır.¹¹ Çoban çantası tatlı, susuz ve serinletici bir bitkidir. Bitkinin toprak üstü kısımlarının tümü tıbbi bitki olarak kullanılır.¹²

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Çoban çantasının Latince botanik adı capsella (küçük kutu), bursa (cüzdan, el çantası) ve pastor (çoban) anlamına gelir. Çoban çantası bitkisinin çok eski ve uzun bir tarihsel geçmişi vardır. Çatalhöyük'te bulunan arkeolojik kalıntılara göre tarih öncesi Neolitik dönemde M.Ö. 595 yılında gıda olarak kullanıldığı tespit edilmiştir. Danimarka'da bir bataklıkta M.Ö. 500-M.S. 400 yılları arasında yaşadığı tahmin edilen Tollund İnsanı'nın midesinde çoban çantası tohumlarına rastlanmıştır. Bitkinin tohumları Roma'lı bilim adamı, tarihçi ve natüralist Gaius Plinius Secundus (Pliny) (M.Ö. 23-79) tarafından etkili bir müshil olarak methedilmektedir. İtalyan hekim Pietro Andrea Mattioli (1501–1577) çoban çantasının aşırı kanamaları durdurucu hemostatik özelliğine dikkat çekmiştir. 16 yy.'da yaşamış herbalist Nicholas Culpeper (1616–1654) çok az bitkinin çoban çantasının sahip olduğu yararlı tıbbi özellikleri belirttikten sonra, bitkinin iç ve dış kanamaları durdurmada çok etkili olduğunu bildirmektedir. I. Dünya Savaşı'nda İngiliz hekimler kanamayı durduran ilaç sıkıntısı yaşandığında çoban çantası bitkisini bu amaçla ikame olarak kullanmışlardır. Çoban çantası bitkisi Doğu ve Batı bitkisel tıbbında yaygın bir kullanıma sahiptir. Çin tıbbında, astrenjan, özellikle doğum sonrası kanamaları durdurmada hemostatik olarak, görme bozukluklarında ve hipertansiyon tedavisinde sıklıkla kullanılır.¹² Amerika'da baş ağrılarına karşı kullanılmaktadır. İspanya'da suda kaynatılan taze bitkinin suyu mesane iltihaplarında kullanılır. Genel olarak halk tıbbında mafsal ağrıları, mesane hastalıkları, menoraji (aşırı adet kanaması) gibi adet bozukluklarında ve metroraji (adetle ilgisi olmayan rahim kanamaları) gibi hastalıklarda dahili olarak kullanılır. Burun kanaması ve derideki kanamalı yaralarda da haricen kullanılır.⁵

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Alman Komisyon E monografileri çoban çantasının burun kanamaları, premenstrüel (adet öncesi) sendrom, yara ve yanıkların tedavisinde kullanımını uygun görmektedir.⁷ Çoban çantasının antihemorajik (kanamayı durdurucu) ve idrar yolları antiseptiği özellikleri belirtilmektedir.⁶ Çoban çantası etkili bir hemostatik (kanamayı durdurucu) ve koagülan (kan pıhtılaştırıcı) bir bitki olarak aşırı adet kanamaları, doğum sonrası oluşan kanamalar, rahim kanamaları, bağırsak ve mide kanamaları ve idrarda kan görülmesi gibi iç organlarda oluşan kanamaları azaltma ve durdurmada kullanılmaktadır. Özellikle jinekolojik hastalıklarda çok etkin bir kullanıma sahiptir. İçerdiği histamin ve serotin bileşenlerinin varikozlu damarlarda çok etkili bir vazokonstriktör (damar büzücü ve sıkılaştırıcı) olduğu gösterilmiştir. Etkili bir antiseptik ve diüretik olarak idrarı arttırarak vücuttan toksinlerin atılmasına yardımcı olur. Sistit (mesane iltihabı), mesanede oluşan apseler ve idrar yollarında görülen iltihaplarda ürik asiti ve böbrek taş ve kumunu idrarla böbreklerden uzaklaştırmaya yardımcı olur. Bitkisel bir astrenjan olarak ishal, hemoroid ve dizanteri tedavisinde çok etkili olduğu bilinmektedir.¹² Çoban çantası bitkisinin kimyasal bileşikleri detaylı olarak belirlenmiş olup bitkinin fizyolojik etkileri üzerinde yapılmış çok sayıda bilimsel çalışma mevcuttur.^2,6 Çoban çantasının içerdiği kolin ve asetilkolin fitokimyasalları otonomik sinir sisteminin kolinerjik elementlerini harekete geçirmede benzer etkilere sahip ajanlar olarak rol oynarlar. İçerdiği flavonoidler ve glikozidler rahim faaliyetlerinde son derece aktif rol üstlenir. Çoban çantasının rahim kasılmalarını ve rahimde kan pıhtılaşmasını arttırdığı bulunmuştur. Bu etkisinin periferik bir mekanizmaya sahip olduğu belirtilmektedir. Çoban çantasının, sıçanların rahimlerinde kontraktil aktivitesinin oksitosine benzer olduğu bulunmuştur. Ayrıca kan basıncını düşürmekte ve ince bağırsakları büzmektedir. Ekstreleri diüretik, antienflamatuar ve antiülser etkilere sahiptir.² İçerdiği fumarik asitin günlük 10 mg/kg dozlarda uygulandığı farelerde Ehrlich solid tümör gelişimini bastırdığı gösterilmiştir.¹³ Çoban çantasının sıçanlar üzerinde yapılan deneylerde antienflamatuar etkisi gösterilmiştir. İçerdiği histamin ve serotonin fitokimyasallarının Gine farelerinde kılcal damar geçirgenliğini azalttığı gösterilmiştir.¹⁴ Ayrıca çoban çantasının flavonoid bileşenlerinin farelerde kan damarları geçirgenliğini de azalttığı gösterilmiştir.¹⁵ Sıçanlar üzerinde yapılan deneylerde stresten kaynaklanan ülser tedavisini hızlandırdığı gösterilmiştir.¹⁴ Çoban çantası içerdiği fitokimyasallar nedeniyle astrenjan (doku büzüştürücü), antioksidan (serbest radikalleri yok edici), antienflamatuar (iltihap kurutucu), orta düzeyde antimikrobiyel (mikrop öldürücü), antiülserojenik (ülser oluşumunu engelleyici), immunostimulan (vücut bağışıklığını arttırıcı) ve tonik (zindelik kazandırıcı) etkilere sahiptir. Bitkide bulunan etkin maddeler ve içerdiği vitamin ve minerallerle birlikte metabolizmayı güçlendirdiği ve ihtiyaç duyduğu enerjiyi sağladığı, antioksidan özelliğiyle immun sistemi güçlendirdiği ve antikoagülan etkisiyle kapalı kılcal damar ve arterleri açarak kan dolaşım sistemini güçlendirdiği gösterilmiştir. Kısaca vücudun lemfatik sistemini temizleyerek kan dolaşımını ve dolaysıyla bağışıklığı güçlendirerek erkeklerde cinsel gücü arttırır.^4-6,11-12

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Çoban çantası güvenli bir bitkidir. Farmakope ve monografilerin hiçbirisi herhangi bir yan etki veya toksik etki belirtmemektedir. Normal dozlarda gıda olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu ve belirgin bir yan etkisi yoktur. Çoban çantasının düşüklere neden olucu (abortifacient) ve içerdiği tiramin nedeniyle utero aktif etkiye sahip bileşenler içermektedir. Bununla birlikte hamilelikte ve emzikli annelerde yan etkisine dair herhangi bir bilimsel veri bulunmamaktadır.⁶ Emzikli anneler, hamileler ve küçük çocuklar da normal dozlarda besin ve gıda takviyesi olarak bitkiyi güvenle kullanabilirler. Klinik deneyler çoban çantasının metabolizma tarafından çok iyi tolere edildiğini ortaya koymaktadır. Bitkinin kendisi ve bitkiden elde edilen preparatların hiçbir ilaç ile etkileşimi yoktur. Çoban çantasının ilaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır. Bitkinin besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.^5-6

Sık sorulan sorular

Kaynakça