Çemen Otu

Çemen Otu nedir, ne işe yarar?

Çemen Otu kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Trigonella foenum-graecum L.

Botanik türleri

Ortak ismi çemen otu olan Trigonella cinsinin 37 farklı türü bulunur.¹ Kültürü yapılan çemen otu (Trigonella foenum-graecum L.) türünün çok sayıda yakın türleri vardır. Bunlara Buceras foenum-graecum (L.) All., Foenum-graecum officinale Moench, F. officinale Moench var. cultum Alef., F. sativum Med., Folliculigera graveolens Pasq., Tels foenum-graecum (L.) Kuntze, T. foenum-graecum L. subsp. culta (Alef.) Gams, T. graeca St Lag. ve T. jemenensis (Serp.) Sinsk. gibi örnekler verilebilir.²

Diğer adları

Boy tohumu, boyotu, buyotu, çemen, çimen, çaman otu, hulbe, hulebe, kokulu yonca, Tunus baklası³

İngilizce adları

Fenugreek, classical fenugreek, common fenugreek, cultivated fenugreek, trigonella, cultivated trigonella, trigonella seeds, bird’s-foot, goat's horn, Greek clover, Greek hay, Greek hayseed, huluba, methi seed plant, sicklefruit fenugreek, bockshornsame^2,4-7

Terapide kullanılan kısımları

Bitkinin kurutulmuş olgun tohumları (Semen Trigonellae Foenugraeci)^2,4-9. Çemen otu yaprakları çok nadiren kullanılır.⁷

Kimyasal bileşenleri

Müsilaj (%25-50): Müsilajlı lif yönüyle oldukça zengin olan çemen otunun müsilaj içeriği çoğunlukla polisakkarit galaktomannan şeklinde bulunur.^1-2,4-6 Büyük olasılıkla bitki tohumunun suda şişmesinden içerdiği müsilaj bileşenleri sorumludur.⁵

Proteinler (%23-30): Çok yüksek oranda lisin ve triptofan içerir.^4-6 Çemen otunun proteinleri S-amino asitler açısından çok zengin değildir. Tahıl proteinlerine bir takviye niteliğinde tavsiye edilir.⁶

Serbest amino asitler: 4-hidroksisoleusin (%0.09), histidin, lisin ve arginin.

Alkaloidler: İçerdiği piridin türü protoalkaloidlere örnek olarak en çok %0.37 oranında trigonelin, kolin (%0.05), gentianin ve karpain verilebilir.^2,4-6 Trigonelinin çok büyük bir kısmı çemen otu tohumları kavrulduğunda nikotinik asite dönüşür. Piridin ve piroller ise kavrulmuş çemen otu tohumlarının kokusundan sorumlu bileşenlerdir.⁵

Flavonoidler: Apigenin, luteolin, homoorientin, orientin, kuersetin, isoorientin, isoviteksin (saponaretin), orientin arabinosid, isoorientin arabinosid, saponaretin, visenin-1, vinsenin-2, viteksin, viteksin-7-glukozid, kuersetin ve viteksin sinnamat.^4-6

Saponinler (%0.6-1.7): Saponinlerin %1.2-1.5'lik bir bölümü kısmen acı olan trigofoenosid A- G (furostanol glikozidleri) ve diosgenin, yamogenin, gitogenin, smilagenin, tigogenin, neotigogenin, sarsapogenin ve yukkagenin gibi agilikonlar ve ayrıca steroid saponinpeptid ester olan fenugreekin içerir.^2,4-6

Diğer bileşenler: %5-8 oranında lipidler (sabit yağlar). %0.01 oranında 50'den fazla çok az bir miktarda uçucu yağlar. Örneğin; n-alkanlar, seskiterpenler, heksadekan, elemen, muurolenler, g-nonalakton ve 3-hidroksi-4,5-dimetil-2(5H)-furanon. Ayrıca, kumarin; steroller (beta sitesterol); A, B, C, D, B¹, B² ve B³ vitaminleri ve özellikle kalsiyum ve demir başta olmak üzere magnezyum, manganez, fosfor, potasyum ve selenyum mineralleri.^2-7

Farmakope ve monografiler

WHO (2007)², Alman Komisyon E (1998)⁸, British Pharmacopoeia (2009)⁹, Ph Eur (2007)¹⁰, ESCOP (2003)¹¹

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Yıllık otsu bir bitki olan çemen otunun anavatanı bütün Akdeniz havzası ve Güneybatı Avrupa'dır. Kültür bitkisi olarak en büyük üreticileri Güney Fransa, Türkiye, Kuzey Afrika, Güney Amerika, Hindistan ve Çin'dir.^4-5 Türkiye'de Trakya, Marmara, İç Anadolu, Güney ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde yabani olarak yetişir.^3,12 10-90 cm uzunluğa kadar erişebilen çemen otunun dik ve uzun bir kazık kökü vardır.^4,13 Dik veya yatık vaziyette oldukça sağlam bir yapıda açık yeşil renkli yuvarlak ve ince tüylü ve dallara ayrılan gövdesi vardır. Yapraklar üçlü bir formda bulunur ve yaprak sapları 0.5-2 cm uzunluğundadır. 1-3 cm boyunda kenarları ince dişli ve yuvarlak yapraklarının açık yeşil renkleri vardır. Yaprak sapı dibindeki yaprakçıkları oldukça büyük, damarlı, yumurta biçimli ve hafifçe tüylüdür. 0.8-1.8 cm uzunluğundaki çiçekleri tek başına veya dal ile sap arasında kümeler halinde bulunur. Hemen hemen sapsızdırlar. Krem renkli veya beyazımsı çiçekler olgunlaşınca her biri yaklaşık 3 mm uzunluğunda 4-20 tane sarı-kahverengi veya kahverengi-kızıl küçük tohumları taşıyan 8-15 cm uzunluğunda tohum kabuğuna dönüşür. Tatları acımsı ve aromatik olan çemen otu tohumları kuruyunca çok sertleşir.^4-6,13 Çemen otu Avrupa Konseyi tarafından onaylanarak az miktarlarda kullanılmak koşuluyla doğal çeşniler kategorisine alınmıştır. Aynı zamanda Güvenli Olarak Tanınan gıdalar listesine de alınmıştır.⁴ Tohumları ve yeşil yaprakları Ortadoğu ve Hint Mutfağında yaygın bir kullanıma sahiptir. Çemen otunun yaprakları salatalarda çiğ olarak veya haşlanarak sebze olarak da tüketilir.¹ Türkiye'de yaygın olarak tüketilen çemen tozu içeriği yoğun olan 'çemen' macunu kahvaltıların en sevilen soslu baharat karışımıdır. Ülkemizde pastırma imalatında vazgeçilmez bir yeri ve önemi vardır.

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Çemen otunun Latince botanik adı foenum-graecum, 'Yunan otu veya samanı' anlamına gelir. Irak'ta Tel Halal bölgesinde bulunan çemen otu kalıntıları M.Ö. 4,000 yıl öncesine dayanmaktadır.¹⁴ Çemen otu insanlık tarihinde tıbbi bitki olarak kullanıldığı bilinen en eski bitkilerden biridir. Arkeolojik kanıtlara göre çemen otu Antik Mısır'da afrodizyak (cinsel güç ve isteği arttırıcı) olarak kullanılmaktaydı. Bal ile karıştırılarak raşitizm, diyabet, dispepsi (hazımsızlık), romatizma, anemi ve kabızlık tedavisinde de kullanılmaktaydı. Antik Yunan ve Roma farmakopelerinde hiperglisemik (şeker düşürücü) ve afrodizyak etkileri tarif edilmektedir. Yemenli Yahudilerin tip 2 şeker hastalığında kullandığı bildirilmiştir.⁷ 1,000 yıldır Hint, Çin ve Ortadoğu halk tıbbında baharat, yiyecek ve tıbbi bitki olarak kullanılmaktadır. Genel olarak yüksek ateş, ağız ülseri, kanser, bronşit, kronik öksürük ve dudak çatlaması durumlarında ve anne sütünü arttırıcı ve sindirime yardımcı olarak kullanılır.^4-5 Hint halk tıbbında bitki yüksek ateş, kusma, anoreksi (iştahsızlık), öksürük, bronşit ve kolit (kalın bağırsak iltihabı) hastalıklarında kullanılır.⁵ Çin halk tıbbında besleyici olarak, böbrek hastalıklarında, karın ağrısı, fıtık, iktidarsızlık ve diğer erkek cinsel sorunlarında kullanılır.^4-5 Çin'de hala çeşitli hastalıkların tedavisinde yaygın olarak kullanılmaktadır. ABD'de 19. yy.'dan bu yana menopoz sonrası (postmenopozal) kadın organı (vajina) kuruluğu ve dismenore (ağrılı adet) tedavisinde kullanılır.⁷ Java adasında saç güçlendirici olarak kellik tedavisinde kullanıldığı bildirilmektedir. Çemen otu tohumları kavrularak veya kavrulmamış çiğ haliyle kullanılır.⁵ Anadolu halk tıbbında diyabette, iktidarsızlık ve diğer erkek cinsel sorunlarında afrodizyak olarak, üst solunum yolları hastalıklarında balgam söktürücü ve öksürük kesici olarak, anne sütünü arttırıcı olarak, adet düzensizlikleri ve ağrılarında, gastrointestinal rahatsızlıklarda, zindelik kazandırıcı vücut toniği olarak, karaciğer ve dalak büyümesi tedavisinde kullanılır.^3,12

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Alman Komisyon E monografileri çemen otu tohumunun iştahsızlık ve ciltteki iltihaplı hastalıklarda kullanımını uygun görmektedir.⁸ Diyabet hastalarında çemen otu tohumları kan şekerini düzenleyip kontrol etmekte kullanılan yaygın bir doğal tedavi ilacıdır. Kan şekerini düşürücü (hipoglisemik) etkisi insanlar ve hayvanlar üzerinde yapılan sayısız çalışmada gösterilmiştir. Bitkinin gösterdiği hipoglisemik etki mekanizmanın nasıl oluştuğu anlaşılamasa da yavaş fakat kalıcı olduğu bildirilmektedir.^7,15 Hastalara günde 5 g olmak üzere 3 ay boyunca uygulanan bitkinin plasebo kontrollü bir deneyde enteresan bir şekilde diyabet hastası olmayan hastalarda kan şekeri serum düzeylerinde hiçbir değişiklik yaratmadığı halde diyabet hastalarının açlık ve yemek sonrası kan şekerini dikkate değer bir oranda düşürdüğü gözlemlenmiştir.¹⁶ Hipoglisemik etkinin sinerjik bir şekilde bitki tohumlarının içerdiği 4-hidroksi-isolösin, galaktomannan, saponin, trigonellin, nikotinik asit ve kumarin bileşenlerinden kaynaklandığı belirtilmektedir. 4-hidroksi-isolösin çok nadir olarak çemen otu gibi bazı bitkilerde bulunur. Bu fitokimyasal protein-dışı polar bir amino asit olup memelilerin dokularında bulunmaz ve pankreasın insülin ifrazatını arttırır.¹⁵ Steroidal saponinler ve proteinler içeren yüksek lif bileşenlerinin de ilkin glikoz absorbsiyon oranını etkilemese de antidiyabetik etkiye katkı sağladığı gözlenmiştir.^3-4 Bitki tohumlarının hipoglisemik etkisi içerdiği 4-hidroksi-isolösin bileşeni dolaysıyla glikoz emilimini geciktirmesi ve dokuların insülin hassasiyetini arttırarak ve pankreatik fonksiyonları destekleyerek kullanım etkinliğini arttırması şeklinde oluşmaktadır.^15,17-18 Tip 2 diyabet hastalarına günde 12.5-100 g olarak uygulanan toz haline getirilmiş çemen otu tohumlarının hastaların açlık kan şekeri, lipid ve HbA1c düzeylerini ve 24 saatte idrar yoluyla glikoz atılımını ve oral glikoz toleransı testini düzenlediği gözlemlenmiştir.^19-20 60 tip 2 diyabet hastasına 24 hafta boyunca her gün öğle ve akşam yemeğinde 25 g çemen tohumu tozu uygulanmış, klinik deney sonucunda hastaların diyabet semptomlarında ve açlık kan şekerleri düzeylerinde belirgin bir azalma ve glikoz toleransında da gelişme gözlenmiştir.²¹ Kumarin bileşeninin gösterdiği hipoglisemik etkinin uygulandıktan 24 saat sonra dahi belirgin olduğu belirtilmektedir. Kumarinin diüretik etkisi de bildirilmiştir.²² İnsüline bağımlı tip 1 diyabet hastalarına 10 gün boyunca günde iki defa 50 g yağı alınmış çemen tohumu tozu uygulandığında hastaların açlık kan şekerleri düzeylerinin belirgin bir şekilde düştüğü ve glikoz toleransının da geliştiği gözlenmiştir.²³ 100 g çemen otu tohumu uygulanan tip 1 diyabet hastalarının total kolesterol, LDL ve VLDL kolesterol ve trigliserid düzeylerinin dikkate değer oranlarda azaldığı ancak HDL düzeylerinin değişmediği gösterilmiştir.²³ Çemen otu tohumu etanolik ekstrelerinin uygulandığı bir çalışmada plazma kolesterol düzeylerinin %18-26 oranında azaldığı in vivo gösterilmiştir.²⁴ Çemen otu tohumunun içerdiği 4-hidroksi-isolösin, galaktomannan ve saponinler sinerjik bir şekilde plazma kan şekeri, LDL dahil olmak üzere kolesterol, trigliserid, serbest yağ asitleri ve karın yağlarını azalttığı gösterilmiştir.¹⁵ Oral yoldan uygulanan sulu çemen otu tohumu çözeltisinin mide ülserinden koruyucu etkisi in vivo gösterilmiştir. Bitki ekstresinin bir proton pompası inhibitörü olan omeprazol ilacı kadar etkili olduğu belirtilmektedir. Histolojik çalışmalara göre çözülebilir jel maddelerinin ise antiülser omeprazol ajanından bile güçlü olduğu gösterilmiştir. Çemen tohumunun içerdiği polisakkarit galaktomannan ve flavonoid bileşenlerin gastroprotektif ve antisekretuar etkilerden sorumlu olduğu belirtilmektedir.²⁵ Çemen otu tohumlarının pankreatik aktiviyeyi ve intestinal lipaz, sukraz ve maltazı güçlendirerek sindirimi desteklediği in vivo gösterilmiştir.^26-27 Çemen tohumunun içerdiği steroid saponinpeptid ester olan fenugreekin fitokimyasalının vaccinia virüsüne karşı antiviral ve ayrıca kardiyotonik, hipoglisemik, diüretik, antifilojistik ve antihipertansif etkilere sahip olduğu in vitro gösterilmiştir.²⁸ Çemen otu tohumunun içerdiği proteinler, karbonhidratlar (galaktomannanlar), sabit ve uçucu yağlar ve diosgenin, yamogenin, tigogenin, neotigogenin gibi steroidal saponinler ve kolin ve trigonellin gibi alkaloidler ve ayrıca 4-hidroksi-isolösin amino asitinden dolayı astım, tüberküloz, zatürre ve bronşit gibi solunum yolları sistemi hastalıklarının tedavisinde etkilidir. Ekspektoran etkisi nedeniyle solunum yolları hastalıklarında balgam söktürücü etki gösterir. Sinüsler ve bronşlarda oluşan mukus üretimini azaltır. Öksürüğü azaltır ve semptomlarda bir rahatlama meydana getirir. Tüberkülozda biriken sertleşmiş mukusu çözerek tedaviye yardımcı olur.^29-30 Çemen otu içerdiği bol miktarda müsilaj dolaysıyla sakinleştirici, laksatif (müshil), ekspektoran (balgam sökücü), astrenjan (doku büzüştürücü), antioksidan (serbest radikalleri yok edici), antienflamatuar, antidiyabetik (kan şekerini düzenleyici), antimikrobiyel (mikrop öldürücü), afrodizyak (cinsel istek arttırıcı), östrojenik (östrojen hormonlarını arttırıcı), antiülserojenik (ülser oluşumunu engelleyici), immunostimulan (vücut bağışıklığını arttırıcı), antipiretik (ateş düşürücü), analjezik (ağrı kesici), galaktagog (anne sütünü arttırıcı), tonik (zindelik kazandırıcı), hipokolesterolemik (kolesterol düşürücü) ve oreksijenik (iştah açıcı) bir bitkidir.^2-7,29-31 Çok fazla çemen tohumu tüketen bir ülke olan Hindistan'da arterit hastalığının az görüldüğü bildirilmiştir.³⁰ Avustralya İntegratif Klinik ve Moleküler Tıp Merkezi'nden (Australian Centre for Integrative Clinical and Molecular Medicine) bir grup bilim adamının 2011 yılının Haziran ayında yaptıkları bir çalışmaya göre 25-52 yaşları arasında 60 sağlıklı erkeğe 6 hafta boyunca günde 2 kez çemen tohumu eksteresi uygulanmış ve libido düzeylerinde %28 düzeyinde bir artış gözlenmiştir.¹⁴ Çemen otunun testosteron hormonu üretimini stimüle ederek libido arttırıcı afrodizyak etkisinin içerdiği diosgenin ve yamogenin gibi steroidal saponinlerden ileri geldiği bildirilmektedir. Çemen tohumu süt veren annelerin sütünü arttırıcı (galagtagog) etkiye sahiptir. Kadınlarda süt arttırıcı etkisinin içerdiği diosgenin fitokimyasalının kadın hormonu östrojene çok benzediğinden kaynaklandığı tahmin edilmektedir. Dolaysıyla kadınlarda menopoz ve postmenopozal seksüel yetersizliklerin tedavisinde de kullanılabileceği belirtilmektedir.^14,29-30 Çemen otunun afrodizyak etki mekanizması bitkinin tohumunda bulunan fitokimyasalların ve içerdiği diğer protein, amino asit, vitamin ve minerallerle birlikte metabolizmayı güçlendirdiği ve ihtiyaç duyduğu enerjiyi sağladığı, antioksidan özelliğiyle immun sistemi güçlendirerek böylece vücudun ihtiyaç duyduğu seksüel enerjiye ulaşmasına yardımcı olması şeklinde anlaşılabilir. Ayrıca çemen otunun hormon benzeri trimetilamin ve diosgenin gibi bileşenlerinin cinsel istek ve arzuyu arttırarak ve vücutta bulunan mevcut seks hormonu sentezlerinin optimize edilmesini sağlayarak afrodizyak etki göstermektedir. Yanısıra içerdiği bileşenlerin antikoagülan etkisiyle kapalı kılcal damar ve arterleri açarak kan dolaşım sistemini güçlendirmesi dolaysıyla erkeklerde ereksiyon fonksiyonlarını desteklediği gösterilmiştir. Özetle, vücudun lemfatik sistemini temizleyerek kan dolaşımını ve dolaysıyla bağışıklığı güçlendirmektedir.^29-30

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Çement otu %100 güvenli bir bitkidir. Yiyeceklerin %20'sini oluşturduğunda hiçbir toksisite göstermediği belirtilmektedir.⁷ Farmakope ve monografilerin hiçbirisi herhangi bir yan etki veya toksik etki belirtmemektedir. Normal dozlarda gıda olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu ve belirgin bir yan etkisi yoktur. Ancak antidiyabetik sülfonilüre ajanlarla birlikte kullanıldığı hafif düzeyde ilave hipoglisemik etki gösterdiği bildirilmiştir.^31-32 İlave hipoglisemik etkisi kesinlikle dramatik boyutlarda görülmemiştir.³¹ Emziklilerin annelerin sütünü arttırıcı etkisinden dolayı özellikle çemen otunu kullanmaları tavsiye edilebilir. Hamileler ve küçük çocuklar da bitkiyi güvenle kullanabilirler. Klinik deneyler çemen otu tohumlarının çok iyi tolere edildiğini ve hatta plasebodan daha az yan etki gösterdiğini ortaya koymaktadır.^4-7,31 Bitkinin tohumları ve tohumlardan elde edilen preparatların sülfonilüreler dışında hiçbir ilaç ile etkileşimi yoktur. Çemen otu tohumlarının ilaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır. Çemen otu tohumlarının besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.³¹

Sık sorulan sorular

Kaynakça