Çakşır Otu

Çakşır Otu nedir, ne işe yarar?

Çakşır Otu kimlik bilgileri

Botanik türleri

Çakşır (Ferula L.), maydanozgiller familyasından 172 türü olan çiçekli bir bitki cinsidir. Fitokimyasal bileşenler açısından Ferula türleri içinde en makbul olanları Ferula assafoetida L. veya Ferula foetida (Bunge) Regel türleridir. F. communis (dev rezene), F. gummosa (galbanum), F. moschata (sümbül), F. halophila (tuzcul çakşır), F. rigidus (suyabu), F. persica, F. tingitana ve F. narthex gibi diğer botanik türleri bulunur.^1-3 Dev rezene (F. communis) türünde ferunol gibi kanın pıhtılaşmasında etken madde fonksiyonu gören protrombinin kandaki konsantrasyonlarını azaltarak kanamalara neden olan toksik kumarin türevleri bulunur. F. galbaniflua ve F. rubicaulis gibi türlerinin içerdiği bazı bileşenler temas halinde hassas kişilerde deriyi tahriş edip kızartarak dermatite neden olabilir.³

Diğer adları

Şeytan teresi, şeytan otu, şeytan tersi, şeytan boku²

İngilizce adları

Asafoetida, asafetida, asant, devil's dung, stinking gum, food of the gods, giant fennel, hing, ting, ferula, narthex, giant fennel, gum asafetida^1-5

Terapide kullanılan kısımları

Bitkinin kurutulmuş veya taze rizom (köksap) ve köklerinden elde edilen kurutulmuş lateksi (yağlı reçine sakızı-gum oleoresin)^1-6

Kimyasal bileşenleri

Reçineler (%40-64): Ferülik asit esterleri (%60), serbest ferülik asit (%1.3), asaresinotanoller; umbelliferon ve umbelliferon eterleri (farnesiferol A, B ve C ve kamolonol) gibi kumarin türevleri; assafoetida, asakumarin A ve asakumarin B gibi kumarin seskiterpenoid komplekleri ve basorin benzeri müsilajlar.^3-5 Ferülik asit bileşeni lateks kuruduktan sonra kumarine dönüşür.³

Reçine sakızı (%25): Glukoz, galaktoz, L-arabinoz, ramnoz, glukuronik asit.^3-5

Uçucu yağlar (%3-21): Uçucu yağ oranı genellikle ortalama %7-9 arasında görülür.⁵ Uçucu yağlar sülfür içeren disülfid ve polisülfidli bileşenlerle türlü monoterpenlerden oluşur. Başlıca bileşenler 2-butil propenil disülfid (E ve Z-izomerleri), alfa ve beta pinen monoterpenleri, serbest ferulik asit, valerik asit ve eser miktarda vanilin.^3-5 Çeşitli kaynaklar bazı Ferula cinslerinin polisülfanlar, kompleks asetilenler, fenilpropanoidler ve çok sayıda seskiterpen türevleri gibi farklı fitokimyasal bileşenler içerdiğini bildirmektedir. Ancak bitkinin yağlı reçine sakızı bileşenlerinin çakşır cinslerine göre değiştiğini unutmamak gerekir.³ Sülfür içeren asadisülfid ve diğer sülfidler gibi fitokimyasal bileşikler çakşırdan elde edilen yağlı reçine sakızının tat ve kokusundan sorumludur.⁵

Farmakope ve monografiler

British Herbal Pharmacopoeia (1996)⁶

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Çok yıllık otsu bir bitki olan çakşır otunun (Ferula assafoetida L. veya Ferula foetida (Bunge) Regel) anavatanı Asya'nın güneybatısı yani İran'ın doğusu, Türkistan ve Afganistan'ın batısını kapsayan bölgelerdir.^4-5 Afganistan'da 610-1220 m yüksekliklerde başka bitkilerin yetişemeyeceği kurak yaylalarda yetişebilir. 1.5-2 m'ye kadar boylanabilen bitkinin soluk yeşilimsi sarı ve beyaz renkte çiçek salkımları ve yuvarlak meyveleri vardır. Çiçekler 10 cm boyundaki çıplak dallarda salkımlar halinde açar. Yuvarlak ve ince meyveleri kızılımsı kahverengi renk ve çok belirgin bir kokuya sahiptir. Meyvelerinin keskin kokulu sütlü suyu vardır. Köksapları çok kalın, uzun ve etlidir. Yaprakları geniş, tüylü ve tek saplıdır. Bitkinin tüm kısımları çok pis bir kokuya sahiptir. Çakşırın çiğken sarımsağa benzeyen kötü bir kokusu ve keskin acı bir tadı vardır. Pişirildikten sonra köksaplarının ve köklerinin acı tadı gider ve pırasayı andıran bir tat kazanır.^4-5,7-9 Reçine sakızı özütünün çıkarılması bitkinin çiçeklenmesinden hemen önce yapılır. Bitkinin köksapları ve kökü çıkarılıp kesildikten sonra sütlü bir sıvı çıkar. Bu sıvı kuruyarak reçineleşir. Bir bitkiden yaklaşık 1 kg reçine elde edilebilir. Taze reçine yumuşak ve yarı akışkandır. Kurudukça tedrici olarak yanardöner sarımsı beyazdan kızılımsı kahverengine dönüşerek renk değiştirir.^7-9

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Çakşırın, botanik adı asafoetida; Farsça asa (reçine) ve Latince foetidus (pis kokulu) kelimelerinin birleştirilmesinden türetilmiştir. Ferula ise Latince'de çubuk, ince dal, düz sopa veya sırık anlamına gelir. Hemen her Avrupa dilinde diğer isimlerle birlikte en çok 'şeytan tersi' anlamına gelecek şekilde isimlendirilir: Fransızca (merde du diable), İngilizce (devil's dung), Almanca (Teufelsdreck), İsveççe (dyvelsträck), Afrikaan (duiwelsdrek) ve Fince (irunpaska veya pirunpihka).² Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra 16 yy.'a kadar Avrupa'da tıbbi bitki olarak kullanımı hariç çakşır çok az kullanılıyordu. Hindistan'da ise parasal imkanı olan her Hintlinin yiyeceklerde çakşır kullandığı aktarılmaktadır. Çakşır reçinesinin mikropları öldürdüğüne inanılıyordu. Sülfürlü kokusunun histeri (sinir bozukluğu) hastalarını sakinleştirmede kullanımı yaygındı. Amerikan'ın Vahşi Batı dönemlerinde de diğer keskin kokulu baharatlı bitkilerle karışımı alkolizm tedavisinde kullanılıyordu. Çakşır karın bölgesinde gelişen tümörlerde, gaz giderici, bağırsaklardaki şişkinlikte, düşük yaptırıcı, afrodizyak (cinsel güç ve istek arttırıcı), diüretik (idrar söktürücü),sedatif (sakinleştirici) ve stimülan (uyarıcı, zindelik kazandırıcı) olarak kullanılmaktadır. İran halk tıbbında karın ağrısı ve ishal tedavisinde; Nepal halk tıbbında afrodizyak, diüretik, antispazmodik, adet arttırıcı ve düzenleyici, ekspektoran, kurt ve tenya düşürücü ve sakinleştirici olarak kullanılmaktadır. Hindistan'da çocuk ve kadınlarda sinirsel hastalıkların tedavisinde, öksürük, bronşit, zatürre, astım ve şişkinlikte kullanılır. 7. yy.'dan beri Çin halk tıbbında nevrasteni (sinir zayıflığı) hastalığında sinirleri uyarıcı olarak, kronik bronşitte ekspektoran olarak ve şişkinliği giderici ve laksatif olarak kullanılır.⁵ 1918 yılındaki İspanyol gribi salgınında kullanılmıştır. Astım, bronşit ve boğmaca öksürüğü gibi solunum yolları hastalıklarında kullanıldığı bildirilmektedir. Çakşır yaygın olarak parfüm yapımında da kullanılmaktadır.^10-14 Avrupa Konseyi tarafından yiyeceklerde doğal çeşni olarak kullanımı onaylanmıştır.³ Çakşır otu hazmı kolaylaştırıcı ve gaz giderici etkisi dolayısıyla hazmı zor veya gaz yaptığı bilinen fasulye ve mercimek gibi yiyeceklerle yapılan yemeklerde baharat ve çeşni olarak bol miktarda kullanılır. Vejeteryen tarzında hazırlanan bazı Asya yemeklerine ise çok az miktarda katılır. Baharat ve gıda koruyucu olarak satılmakta ve şekerleme, meşrubat, çeşni ve sos yapımında çok az miktarlarda kullanılır.^10-14

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

British Herbal Pharmacopoeia (Britanya Bitkisel Farmakopesi) çakşırın gaz giderici, spazmolitik (spazm çözücü) ve ekspektoran (balgam sökücü) etkilerini bildirmekte ve bilhassa bağırsaklarda gazlı kolik, kronik bronşit, boğmaca öksürüğü, larenjit (gırtlak iltihabı) ve histeri hastalıklarında kullanımını tavsiye etmektedir.³ Çakşır otunun antikoagülan (pıhtılaşmayı önleyici) ve hipotansif (tansiyon düşürücü) etkilere sahip olduğu bildirilmektedir. Fakat içerdiği kumarin bileşenlerinin antikoagülan etki için gerekli minimum yapısal karakterlere sahip olmadığı ve dolaysıyla diğer antikoagülan ajanlarla kullanımının herhangi bir etkileşim sonucu doğurmayacağı düşünülmektedir.³ Çakşırın mürrisafi ve aloe vera sakızı ile karışımının sıçanlarda aktif hipoglisemik prensiplere sahip olduğu ve kan şekerini düşürerek antihiperglisemik etki gösterdiği bildirilmektedir.¹⁵ Fakat antidiyabetik etkinin çakşır otundan ziyade mürrisafi ve aloe veranın içerdiği aktif bileşenlerden kaynaklandığı gösterilmiştir.¹⁶ Sıçanlar üzerinde yapılan deneylerde çakşırın içerdiği karotan seskiterpenlerinin ve bir kumarin olan ferujol bileşeninin östrojenik etkiye sahip olduğu gösterilmiştir.^17-18 Hayvan deneylerinde çakşır otu reçinesinin antispazmodik, kan seyreltici ve hipotansif etkisi¹⁹ ve seskiterpen bileşenlerinin influenza A virüsüne (H1N1-kuş gribi virüsü) karşı antiviral etkisi in vitro gösterilmiştir.¹⁴ Çakşır reçinesinin uçucu yağlarındaki sülfür bileşenlerinden kaynaklanan antihiperlipidemik etkisi²⁰ ve şiddetli bağırsak sendromu tedavilerinde çok etkili olduğu gösterilmiştir.²¹ 5 haftalık bir bebeğin sütüne uygulandığında kolik tedavisinde etkili olduğu gösterilmiştir.²² Uçucu yağların sıçanlarda sakinleştirici etki gösterdiği ve hayvanlarda hipotansif etkiye sahip olduğu bulunmuştur.^16-17 Güçlü bir antioksidan²³ olan çakşır reçinesinde bulunan ferülik asitin kemopreventif bir ajan olduğu ve karsinogeneze karşı koruyucu etkiye sahip olduğu gösterilmiştir.²⁴ Lenfom asitlerine, tümör hücrelerine ve insanlarda lenfositlere karşı sitotoksisitesi olduğu in vitro gösterilmiştir.²⁵ Aflatoksin B1'in neden olduğu mutagenisiteye karşı koruyucu etkisi olduğu da gösterilmiştir.²⁶ Çakşır otunun antitümör etki mekanizmasına dair açık bir bilgi yoktur. Fakat serbest radikalleri ve doğal katil hücreleri baskılayarak engellediği, glütasyon S-transferaz ve kinon redüktaz enzimlerini indükleyerek ve poliamin ve DNA biyosentezini baskılayarak antitümör etkisi gerçekleştirdiği tahmin edilmektedir.^23,27 Çakşır reçine sakızı ve uçucu yağlarında bulunan propenil izobutilsülfid, umbelliferon ve vanillin bileşenleri temel aktif bileşenler rolünü oynamaktadır. Gastrointestinal sistemde dezenfektan olarak önemli etkileri vardır. Uçucu yağları sedatif etkilere sahiptir. Yağlı reçine sakızı ekspektoran ve kan seyreltici etki gösterir. Çakşır otu erkek ve kadınlarda cinsel iktidarsızlık (impotensiya), cinsel isteksizlik ve soğukluk (seksüel frijite) tedavilerinde ve sperm kalitesini arttırmak amacıyla afrodizyak olarak kullanılmaktadır.²⁸ Çakşır otu kökünden elde edilen asetonik ekstrenin sıçanlarda akut biçimde serum testesteron düzeylerini belirgin bir şekilde arttırdığı in vitro gösterilmiştir.²⁹ Çakşır otunun ham yağ ekstresi erkek farelere cinsel güç ve cinsel organ ereksiyon fonksiyonlarını ölçmek amacıyla uygulanmıştır. Deney sonucunda toplam vücut ağırlığı, atrofik testisler, hemoglobin, kolesterol düzeyinde ve kırmızı kan hücreleri sayımında belirgin azalmalar gözlemlenmiştir. Hepsinden önemlisi çakşır yağı ekstresi afrodizyak etki göstermiş ve farelerin cinsel organlarının ereksiyon fonksiyon düzeylerinde ve cinsel fonksiyonlarında belirgin bir artış gözlemlenmiştir.³⁰

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Çakşır otunun normal dozlarda, besin, baharat veya tıbbi bitki olarak kullanımı son derece güvenlidir. Farmakope ve monografilerin hiçbirisi herhangi bir kontraendikasyon veya toksik etki belirtmemektedir.^3-6,31 Normal dozlarda gıda olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu, yan etkisi ve zehirliliği yoktur. Hamile, emzikli anneler ve küçük çocuklar tarafından da normal dozlarda, besin, baharat veya tıbbi bitki olarak kullanımında yan etkisine dair herhangi bir bilimsel veri bulunmamaktadır. Bir kaynakta 15 g tüketiminin hiçbir zehirlilik, kontraendikasyon ve yan etki göstermediği bildirilmektedir.³ Tıbbi bitkiseller, doğal oldukları için çok daha az yan etkiler gösterirler. Dolaysıyla genellikle tıbbi bitkilerin doğal besin olarak ve gıdalarla tüketimi çoğu kez son derece güvenlidir. Çakşır otunun ve bitkiden elde edilen preparatların hiçbir ilaç ile etkileşimi yoktur. İlaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır. Çakşır otunun besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.³¹

Çakşır Otu içeren Doğal Markam ürünleri

Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan'ın formülasyonlarıyla üretilen ve çakşır otu içeren ürünler:

• FP PHARMA Çakşır Köklü Karışık Bitki Çayı 018 ECS 30 Gr

Bana uygun olanı bul Tüm ürünler

Bu liste, ürünün içeriğinde bu bitkinin bulunduğunu belirtir; yukarıda aktarılan literatür bulgularının ürüne ait bir etki iddiası olduğu anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça