Ebegümeci

Ebegümeci nedir, ne işe yarar?

Ebegümeci kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Malva sylvestris L.

Botanik türleri

Ebegümeci, 1,500 farklı cinse sahip ebegümecigiller (Malvaceae) familyasının yaklaşık 25-30 türü bulunan Malva cinsini oluşturan bitki türlerinin ortak adıdır. M. sylvestris L. (büyük ebegümeci), M. rotundifolia (cüce ebegümeci), M. pusilla (küçük ebegümeci), M. parviflora (minik ebegümeci), M. verticillata (Çin ebegümeci) ve M. dendromorpha (ağaç ebegümeci) gibi farklı botanik türleri mevcuttur.^1-3 Türkiye’de 8 farklı ebegümeci türü yetişse de en yaygın olanı büyük ebegümeci (M. sylvestris L.) türüdür.⁶ Malva cinsinden ve ebegümeci ile yakın niteliklere sahip olan hatmi bitkisi (Althaea officinalis) ebegümeci ile karıştırılmamalıdır.^1-6

Diğer adları

Ebegömeci, ebemgömeci, gömeç otu, Gül Fatma, peynir otu, develik, mülkek, yabani ebe gümeci, ebe otu, kazankarası^6-8

İngilizce adları

Mallow, common mallow, cheese flower, country mallow, high mallow, blue mallow, tall mallow, mauls, bread and cheese, ground dock, maller, marsh mallow, Mauritian mallow, pancake plant^5,8-9

Terapide kullanılan kısımları

Bitkinin Haziran-Eylül ayları arasında toplanıp kurutulmuş yaprakları (Folium malvae) veya çiçekleri (Flos malvae). Çiçeklenmiş taze bütün bitki de kullanılır.^5,10-13

Yapraklar

Flavonoidler: Hipolaeten-3-glukozid ve gossipetin-3-glukozid. Ayrıca diğer bileşenlerle birlikte gossipetin-8-0-beta-D-glukuronid-3-sulfat gibi flavonoid sulfatları içerir.⁵

Müsilaj (%6-8): Galakturonorhaman ve arabinogalaktanlar.⁵

Diğer bileşenler: Az miktarda tanen, uçucu yağlar, glikoz, polisakkaritler ve pektin.^5-7

Çiçekler

Antosiyanidinler (%5-8): Antosiyanidinlerin %70-80’ini malvin (malvidin-3,5-diglikozid) %18-21’ini de delfinigin oluşturur. Diğer bileşenler az miktarda siyanidin ve bir miktar petunidinden oluşur.^5,7

Müsilaj (%10): Galakturonorhaman ve arabinogalaktanlar.⁵

Diğer bileşenler: Az miktarda tanen, uçucu yağlar, glikoz, polisakkaritler ve pektin.^5-7

Farmakope ve monografiler

British Pharmacopoeia (2009)¹⁰, Ph Eur (2007)¹¹ ve Alman Komisyon E (1998)¹². 1998 yılına ait Fransız Açıklayıcı Bildirisi (The French Explanatory Note of 1998) ebegümecinin yaprak ve çiçeklerinin tıbbi bitkisel kullanımını önermektedir.¹³

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Ebegümecinin anavatanı muhtemelen Güney Avrupa ve Asya’dır.^2,5,14 İstilacı ve otsu bir bitki olan ebegümeci bugün dünyanın her iki yarımküresinde de subtropik ve ılıman iklim kuşaklarında yabani olarak yetişir.⁵ Ebegümeci Kuzey Afrika'da bir yıllık, Akdeniz'de iki yıllık ve diğer bölgelerde ise çok yıllık bir yapı arz eder.⁴ Ebegümeci tarım arazileri, yol kenarları, çayırlar, meralar ve çorak alanlarda yabani olarak yetişebilen kozmopolit bir bitkidir.^4-5 Türkiye’nin her yerinde ve her ortamda yetişebilir. Kültürü de yapılmaktadır. Genellikle 30 cm ile 1.2 m’ye kadar boylanabilse de yabani yetişenlerden bazıları 3 m ve kültür yetiştiriciliğinden kurtulabilmiş bir kısmı ise 2 m’ye kadar boylanabilmektedir.^4-5 Ebegümeci çiçeklenmeye başladığında görünüş itibariyle alımlıdır fakat yaz mevsimi sonlarına doğru yapraklarını kaybetmeye başladığında koyu yeşil rengini yitirir ve gövdesi yırtık pırtık bir görünüm kazanır.^3-4 Yaprakları uzun ve yuvarlağımsı, kenarları dişli, uzun saplı, tüylü, almaşık dizili, 5 parçalı ve damarlıdır. Dallı yuvarlak gövdesi dik, çizgili, az miktarda odunsu ve yıpranmış görünümlüdür. Mayıs ve Ekim aylarında açan açık pembe yahut erguvani çiçek kümeleri yaprakların koltuklarından açar. 7-9 cm genişliğinde ve 2 mm kalınlığındaki disk biçimli meyveleri küçük parçalara ayrılan, bölünen, olgunlaştığında açılmayan kuru tohumlar halindedir. Bitki, döktüğü tohumlarıyla çoğalır.^3-6,9 Ebegümecinin yaprakları büyük oranda yapışkan bitki sıvısı içerir. Yaprak ve sapları hafif kokulu ve yavan lezzetlidir. Taze açılmamış tohum kapsülleri yuvarlak peynire benzediği için çocuklar ebegümecini peynir diye adlandırırlar ve bitkinin tohumlarını yemeye bayılırlar.¹⁵ Avrupa’da bazı bölgelerde genç yaprakları haşlanarak yenir.⁴

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Ebegümecinin Latince botanik isminin (Malva sylvestris L.) Antik Yunanca’da ‘sarı’ anlamına gelen malakhe kelimesinden türetildiği⁴ ve sylvestris kelimesi ise Latince’de ‘orman’ anlamına gelen sylva kelimesinden türetilmiştir.⁷ Ebegümeci yaprakları dünyada tıbbi bitki olarak kullanılan en eski bitkilerden birisidir. Çin’de 5,000 yıldan beri çayı içilmekte ve Antik Yunan ve Romalı hekimler tarafından dahili ve harici bütün hastalıkların tedavisinde kullanılmıştır. Yunan ve Romalı hekimler ebegümecini ‘bütün hastalıkların ilacı’ anlamında omnimorbium olarak adlandırıyorlardı. Ebegümeci ‘bütün dertlere şifa olan ilaç’ olarak şöhretini Ortaçağlar boyunca da korudu.⁹ Halk tıbbında öksürüğe karşı ve balgam söktürücü olarak bronşitte, gastroenterit, mesane hastalıkları ve haricen yaralarda kullanılır.⁵ Cezayirliler ebegümeci yapraklarının suyunu müsekkin ve solunum yolları hastalıklarında ve toz haline getirilen yapraklarını sütle karıştırarak çene kemiği çatlaklarının tedavisinde kullanmaktadır. Hollandalılar ebegümeci yapraklarını öksürük ve soğuk algınlığının tedavisinde, Mısırlılar yapraklardan elde ettikleri lapayı akrep sokmalarında ve Avrupa’da suda demlenen yapraklardan elde edilen su soğuk algınlığı, öksürük, böbrek taşı ve kumu ve idrar yapamama şikayetlerinde kullanırlar. Romanlar ebegümeci yapraklarını tüberküloz, köklerini ise dizanteri tedavisinde kullanırlar. İranlılar ebegümecini öksürüğe karşı (antitüssif), serinletici ve müsilajlı müshil olarak kullanırlar. İrlandalılar kaynatılmış köklerinden elde edilen suyu eklem burkulma ve kemiklerde çatlakların tedavisinde banyo suyuna katarlar. Lübnanlılar bitki kökünü enfeksiyonların üzerine sararlar ve dahili olarak öksürük tedavisinde kullanırlar. Filistinliler bitkinin yaprak ve gövdesini gargara ve ağız temizliğinde kullanırlar. Perulular yapraklarını bronşitte balgam sökücü ve idrar yolları enfeksiyonlarında kullanırlar. İspanyollar taze bitki suyunu böcek sokmaları ve ısırıklarının tedavisinde kullanırlar.⁸

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Alman Komisyon E monografileri ebegümeci yapraklarının ve çiçeklerinin öksürük, bronşit ve farenjit tedavilerinde kullanımını tavsiye etmektedir.¹² 1998 yılına ait Fransız Açıklayıcı Bildirisi (The French Explanatory Note of 1998) ebegümecinin yaprak ve çiçeklerinin semptomatik kabızlık tedavisinde kullanımını önermektedir.¹³ Tıbbi literatürde ebegümeci yapraklarının analjezik, antienflamatuar, antioksidan, antiperoksidan, antiseptik, antitüssif, antiülser, astrenjan, müsekkin, diüretik, yumuşatıcı, enteroronik, ekspektoran, parazit düşürücü, müshil, göğüs yumuşatıcı, serinletici, uyarıcı ve uterotonik etkilere sahip olduğu gösterilmiştir.⁸ Ebegümeci yapraklarının kullanıldığı hastalıklar literatürde ayrıntılı olarak araştırılmıştır. Dr. Duke’ün referans gösterdiği onlarca kaynağa göre in vivo ve in vitro deneysel çalışmalarda ebegümeci yapraklarının içerdiği fitokimyasalların abse, anemi, anjin, aft, astım, sırt ve bel ağrısı, bronşit, tüm kanser türleri, soğuk algınlığı, kolit, öksürük, kramplar, saç kepeği, ishal, dermatoz, egzema, kulak ağrısı, yüksek ateş, grip, kemiklerde çatlaklar, gonore, enfeksiyonlar, enflamasyon, kaşıntı, sarılık, nefroz, oftalmia, ağrı, parotit, boğmaca, obezite, farenjit, boğaz iltihabı, ağrılı idrar ve idrar yapamama, şişkinlikler, aşırı terleme, mide ağrısı, burkulmalar, stomatoz, splenoz, diş ağrısı, tüberküloz, ülser, üretra, uteroz, vaginoz, zührevi hastalıklar ve yaraların tedavisinde etkili olduğu gösterilmiştir.⁸ Ebegümeci yaprakları gastrit ve mide ülserinin tedavisinde etkilidir. Ülser ve gastritte tahriş olmuş iltihaplı dokuları yumuşatır ve iyileşmelerini hızlandırır. Bitkinin içerdiği kompleks karbonhidratlardan oluşan yüksek oranlı müsilaj içeriği ve flavonoid ve antosiyanidinlerle birlikte bitkiye sakinleştirici, tahriş olmuş iltihaplı dokuları yumuşatıcı ve tedavi edici özellik kazandırmaktadır.¹⁶ Üst solunum yolları nezlesi (amfizem) ile bronşitte göğsü yumuşatıcı; balgam söktürücü ve öksürüğü kesicidir. Bitkinin içerdiği fitokimyasallar nedeniyle dolayı astım, tüberküloz, zatürre ve bronşit gibi solunum yolları sistemi hastalıklarının tedavisinde etkilidir. Ekspektoran etkisi nedeniyle solunum yolları hastalıklarında balgam söktürücü etki gösterir. Sinüsler ve bronşlarda oluşan mukus üretimini azaltır. Öksürüğü azaltır ve semptomlarda bir rahatlama meydana getirir. Bronşit ve tüberkülozda biriken sertleşmiş mukusu çözerek tedaviye yardımcı olur. Ebegümecinin içerdiği bol miktarda müsilaj dolaysıyla sakinleştirici, laksatif (müshil), ekspektoran (balgam sökücü), astrenjan (doku büzüştürücü), antioksidan (serbest radikalleri yok edici), antienflamatuar (iltihap kurutucu), antidiyabetik (kan şekerini düzenleyici), antimikrobiyel (mikrop öldürücü), afrodizyak (cinsel istek arttırıcı), östrojenik (östrojen hormonlarını arttırıcı), antiülserojenik (ülser oluşumunu engelleyici), immunostimulan (vücut bağışıklığını arttırıcı), antipiretik (ateş düşürücü), analjezik (ağrı kesici), galaktagog (anne sütünü arttırıcı), tonik (zindelik kazandırıcı), hipokolesterolemik (kolesterol düşürücü) ve oreksijenik (iştah açıcı) bir bitkidir. Ebegümeci ciltteki egzema, çıban, yara ve küçük yanıklarda iyileştirici etkiye sahiptir. Ebegümeci yaprağının içerdiği flavonoid, müsilaj, jelatinli fiber ve antosiyanidinlerin astrenjan, antioksidan ve antimikrobiyel etkiye sahip olmalarından dolayı iç ve dış yaraların iyileşme sürecini hızlandırdığı ve epiteliyalizasyon oranını arttırdığı in vitro gösterilmiştir. İçerdiği flavonoidlerin lipid peroksidasyonunu önlediği, kolajen fibrillerin canlılığını arttırdığı, kolajen fiberlerin gücünü arttırdığı böylece dolaşımı hızlandırdığı ve DNA sentezlerini destekleyerek hücre tahribatını azalttığı ve sonuç olarak yaraların iyileşmesini hızlandırdığı belirtilmektedir.^15-17 Akciğerdeki tahriş olmuş iltihaplı mukus zarlarının yumuşatılması ve balgam söktürülmesinde etkilidir. İçerdiği yoğun polisakkarit fitokimyasalları sayesinde midede koruyucu bir tabaka oluşturur. Böylece mide asitini azaltır. Gastrit iltihapları, enterit, hazımsızlık, ülser ve bağırsak kolitlerinin tedavisinde son derece etkili olduğu gösterilmiştir.^9,15 Ebegümecinin içerdiği bir karbonhidrat bileşeninin immun sistemin bir bileşeni olan ve şelale komplemanı olarak bilinen bir bileşeni engellediği ve böylece kronik iltihaplı ve otobağışıklık sistem hastalıklarından koruduğu gösterilmiştir.⁹ Ebegümeci vücudun lemfatik sistemini temizleyerek kan dolaşımını hızlandırmakta ve dolaysıyla bağışıklığı güçlendirmektedir.¹⁷

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Ebegümeci %100 güvenli bir bitkidir. Bilimsel literatürde herhangi bir kontraendikasyon, yan etki veya toksik etki belirtmemektedir. Normal dozlarda gıda olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu ve belirgin bir yan etkisi yoktur. Aşırı tüketildiğinde olası laksatif etki gösterebilir. Emziklilerin annelerin sütünü arttırıcı etkisinden dolayı özellikle ebegümeci kullanmaları tavsiye edilebilir. Hamileler ve küçük çocuklar da bitkiyi güvenle kullanabilirler. Deneysel çalışmalar ebegümecinin çok iyi tolere edildiğini ortaya koymaktadır.^5,8,17 Ebegümeci yapraklarının ilaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır. Bitkinin besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.^5,8,17

Sık sorulan sorular

Kaynakça