Epimedyum

Epimedyum nedir, ne işe yarar?

Epimedyum kimlik bilgileri

Botanik türleri

Epimedyum, bilinen 54 farklı botanik türü içeren Epimedium L. cinsini oluşturan bitki türlerinin ortak adıdır.¹ Bazı epimedyum türlerine E. acuminatum, E. alpinum, E. brevicornum (kısa boynuzlu epimedyum), E. ecalcaratum, E. fargesii, E. grandiflorum, E. koreanum (Kore epimedyumu), E. lishihchenii, E. pauciflorum, E. platypetalum, E. pubescens (ergen epidmedyum), E. sagittatum ve E. wushanense (Wushan Dağı epimedyumu) örnek gösterilebilir.² Epimedyum türlerinin pekçoğu Japon bilim adamı Mikinori Ogisu ve Amerikalı Darrell Probst'un çalışmaları ile tanınmıştır. Ogisu'nun 1990'lı yıllarda tanıttığı türler E. campanulatum, E. chlorandrum, E. dolichostemon, E. fangii, E. flavum, E. franchetii, E. ilicifolium, E. latisepalum, E. ogisui, E. mikinorii ve E. rhizomatosum'dur. Probst'un tanıttığı türler ise E. brachyrrhizum, E. dewuense, E. epsteinii, E. myrianthum ve E. sutchuenense'dir.¹ Epimedyumun pek çok türü yeni keşfedilmiştir ve bir kısmı daha yeni adlandırılmıştır. He vd. (2010), Güneybatı Çin'in Guizhou bölgesinde E. pudingense adında yeni bir tür bulduklarını bildirmektedirler.³

Diğer adları

Keşiş külahı, azgın teke otu³

İngilizce adları

Epimedium, bishop's hat, fairy wings, barrenwort, goat wort, horny goat weed, rowdy lamb herb, yin yang huo, xian ling pi, yang heye, inyokaku, Herba epimedii 1,4-5

Terapide kullanılan kısımları

Yabani bitkinin (Epimedium L.) yaprakları henüz açık yeşilken çiçeklenme döneminden 2-3 ay sonra yazın veya sonbahar mevsiminde toplanıp kurutulmuş ve yaprak saplarından arındırılmış toprak üstü kısımları (Herba epimedii) 5-6

Kimyasal bileşenleri

Flavonoid ve flavonoid glikozidler: Epimedyum türlerinin en temel fitokimyasal bileşenleri prenilflavon glikozidleridir. Diğer önemli bileşenler ikariin (%3) ve baohuosid I gibi flavonol glikozidleri ile flavonoidlerdir.⁶ E. brevicornum, E. pubescens, E. davidii, E. wushanense, E. acuminatum ve E. sagittatum türlerinin yaprak ve gövdelerinden ayrıştırılan flavonoid glikozidler genellikle ramnozidlerden müteşekkildir. Örneğin, E. brevicornum türünde yaklaşık %4.5 oranında ramnosid bileşenleri bulunur. Bu bileşenlere ikariin ve epimedozidler, wushanikariin (3',5',7-trihidroksi-4'-metoksi-6-(3,3-dimetillalil)-flavon-7-β-D-glukopiranosid), hiperin (hiperosid, kuersetin galaktosid), kuersitrin (kuersetin ramnosid), kampferol-3-O-α-L-ramnopiranosid, akuminatin (6'',6''-dimetilpirano-(2'',3'',^7,8)-4'-metil, kampferol-3-O-α-L-ramnopiranosid), kampferol-3-dirhamnosid, baohuosid, sagittatin A ve B ve diğerlerinden oluşur.⁵ Trisin, ikaritin, baohuosu, desmetilikaritin, asetilikariin, kaohuosid F, maohuosid B, epimedin A, B ve C, ikrisid II, heksandrasid E, breviflavon B, ikarisosid A, ikarisid I ve II gibi farklı prenilflavonol glikozidleri E. brevicornum, E. koreanum ve E. sagittatum gibi türlerden elde edildiği bildirilmektedir.^5-7 Diğer flavonoid bileşenler fenooksikromonlar, krisoeriol, kuersetin, apigenin, apigenin 7,4'-dimetileter, kempferol, luteolin, taliktosid, brevikornin, epimedokoreanosid I, ikaritin, epimedosid A, β-anhidroikaritin, korepimedosid A ve B, sagittatosid A, B ve C, difillosid A ve B ve baohuosid I–VII.⁶ Çin Farmakopesi'nde flavonoid içeriğin bitkinin yaprak ve gövdesinden sonra en fazla kök sap ve köklerde bulunduğu bildirilmektedir.⁶

Diğer bileşenler: Polisakkaridler; uçucu yağlar; seril alkol linoleik asit, oleik asit ve palmitik asit gibi yağ asitleri; daukosterol gibi fitosteroller; benzen; tanenler; saponinler; magnaflorin gibi alkaloidler; C ve E vitamini ve çinko.^4,6-7

Farmakope ve monografiler

Khan & Abourashed (2010)⁵, Williamson, Driver & Baxter (2009)⁸, Pharmacopoeia of the People's Republic of China (1997)⁹

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Çok yıllık, odunsu gövdeli ve her daim yeşil kalan epimedyum türlerinin anavatanı Çin, Kore ve Japonya gibi ılıman ve subtropik Asya ülkeleridir. Bitki buralarda 200-3,700 m rakımlı nemli ve gölgeli dağlık bölgelerde yabani olarak yetişir.⁶ Yaklaşık 50 botanik türü Çin, Hindistan'ın Batı Himalayalar kesiminde, Japonya, Kore, Rusya'nın Uzak Doğu kesimi, Güney Avrupa ve Kuzey Afrika'da görülürken; Çin'de yetişen 41 türden 40'ı endemiktir. İlave 8 türden 7'si endemik olsa da henüz yeterince bilinmemektedir.² Bazı türleri ve kültürle elde edilen hibridlerinin Batı ülkelerinde son 100-150 yıldır kültürü yapılmaktadır. Yeni keşfedilen Çin türleri yaygın olarak kültür bitkisi yetiştirilmektedir. Ayrıca bazı Japon hibrid türleri de kültür cinsi olarak kullanılmaktadır. Kuzey Anadolu florasında da yabani olarak yetişen epimedyum türleri bulunmaktadır.¹¹ Örneğin, E. pubigerum türü Belgrad Ormanlarında; E. alpinum ve E. pinnatum türleri ise Artvin Borçka Macahel yaylalarında yabani olarak yetişmektedir.^10-11 Epimedyum türleri zorlu iklim koşullarına yaşayabilen ve çoğunlukla 50 cm'den daha kısa uzunluğa sahip olan ve çok yavaş büyüyen bitkilerdir.^1,5,11 Geniş kalp biçimli bileşik yaprakları ve ince yaprakçıkları kayışımsı bir görünüş arz eder.⁵ Yaprakları gümüşi, bronzumsu veya kızılımsı renklerde olabilir. Pek çok türünün baharda açan kokulu ve türlü renklerde olabilen çiçekleri örümceğe benzeyen 4 taç yapraklı bir görünüme sahiptir. Epimedyum türleri köklerinden Ağustos sonu veya tohumdan baharın başlarında çoğaltılabilir. Genel olarak drenajlı ve humuslu topraklarda, gölge veya yarı gölge ve belli bir miktarda nemli topraklarda yetişir. Japonya'da yüzyıllardır bahçecilikte popüler türlerdir.^1,10 Epimedyum bitkisinin keskin ve şekerli bir tadı vardır. Ticari önemlerine göre en kalitelileri sırasıyla E. brevicornum, E. pubescens, E. koreanum, E. wushanense ve E. acuminatum türleridir.⁵ Tıbbi bitki olarak en çok kullanılan türler ise; Epimedium sagittatum, Epimedium brevicornum, Epimedium wushanense, Epimedium koreanum ve Epimedium pubescens’dir.¹⁰

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Epimedyum bitkisi kardiyovasküler (kalp-damar) hastalıklar, erkek ve kadınlarda cinsel soğukluk, kısırlık ve iktidarsızlık tedavisinde afrodizyak olarak, spermatore (meninin kendiliğinden akması), hafıza kaybı (amnezi), hafıza zayıflığı, nevrasteni (heyecandan kaynaklanan sinir zayıflığı), dermansızlık, yaşlılığa bağlı fonksiyonel hastalıklar, kronik nefrit, osteoporoz, romatizma, astım, hepatit, böbrek yenileyici ve güçlendirici, böbrek hastalıkları, lökopeni, kemik ve kas zayıflığı, mafsal ağrıları, bel ve diz ağrıları, adet düzensizlikleri, post-menopozal (menopoz sonrası görülen) hipertansiyon hastalıklarında ve genel vücut toniği (güçlendiricisi) olarak Çin, Japonya ve Kore'de 2,000 yıldır geleneksel halk tıbbında kullanılmaktadır.^1,5-6,12-25 Epimedyum bitkisinin yazılı tarihte ilk sahneye çıkışı 'Shen Nong Ben Cao Jing' (yaklaşık olarak M.Ö. 200-M.S. 100) kadim Çin klasik tıbbi belgelerine dayanmaktadır.^5-6 Tıbbi bitki olarak kısa boynuzlu epimedyum (E. brevicornum) türünün kullanımı M.Ö. 400'lü yıllara kadar geri gitmektedir. Çin'de epimedyum bitkisi cinsel soğukluk; erkeklerde sertleşme güçlüğü ve iktidarsızlık tedavisinde Han Hanedanlığı'ndan (M.Ö. 202-M.S. 220) beri kullanılmaktadır.²⁵ Bu tür, erkek ve kadınlarda libido arttırıcı ve iktidarsızlık tedavisinde üreme sistemi güçlendiricisi ve gençleşmeye yardımcı bir bitkisel ilaç olarak hala kullanılmaktadır.^6,14 Efsaneye göre Çin'de bir keçi çobanı, hayvanların bu bitkiyi yediklerinde cinsel olarak daha aktif olduklarını fark etmiştir.⁸ Bu nedenle epimedyuma 'azgın teke otu' (Çince: yin yang huo) adı verilmiştir.¹⁸ Uzak Doğu'da halk, epimedyumu afrodizyak olarak tanımakta ve erkek ve kadınlarda cinsel sistem fonksiyon bozuklukları tedavisinde yaygın olarak kullanmaktadır.⁶ Afrodizyak etkisi nedeniyle ve cinsel fonksiyonları güçlendirmesinden dolayı tüm dünyada 'bitkisel Viagra' olarak tanıtılmakta ve reklam edilmektedir.⁸ Çin Farmakopesi (1997); kısa-boynuzlu epimedyum (E. brevicornum), Kore epimedyumu (E. koreanum), Sagitate epimedyumu (E. sagittatum), ergen epimedyum (E. pubescens) ve Wushan Dağı epimedyumu (E. wushanense) türlerinin toprak üstü kısımlarının karışımından hazırlanan ve azgın teke otu (yin yang huo) olarak adlandırılan ilacı resmen tanımaktadır.^5,6,8,12 Modern dönemlerde halk tıbbında koroner kalp hastalıklarının tedavisinde, hipertansiyon, hiperlipidemi, kronik hepatit B, bağışıklık sistemini güçlendirmede, bronşit, nevrasteni, çocuk felci, kronik lökopeni, menopoz, kanser hastalıkları tedavisinde ve gençleştirici olarak kullanılmaktadır. Sırbistan'da epimedyumun toprak üstü kısımları akciğer hastalıkları ve meme tümörlerinin tedavisinde ve terletici ilaç olarak kullanılmaktadır.¹⁶ Wushan Dağı epimedyumu (E. wushanense) botanik türü de geleneksel Çin halk tıbbında tonik, afrodizyak ve antiromatizmal bir ilaç olarak yaygın biçimde kullanılmaktadır.¹⁹ Çin ve Japonya'da, E. sagittatum ve E. grandiflorum botanik türleri kısırlık, erken boşalma, idrar çoğalması, menopoz, romatoid arterit, hipertansiyon ve kronik soluk borusu iltihabı hastalıklarının tedavisinde kullanılır. Kore'de E. koreanum botanik türü iktidarsızlık, spermatore ve unutkanlık tedavilerinde kullanılmaktadır.²⁵

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Epimedyum bitkisinin tıbbi değerini ölçmek ve belirlemek amacıyla insanlar klinik araştırmalar ve hayvanlar üzerinde in vivo ve in vitro sayısız bilimsel araştırma yapılmıştır.^5-6,25 Bu deneyler ve klinik çalışmalara göre farklı epimedyum botanik türlerinin içerdiği 260'tan fazla fitokimyasal bileşenin kalp damarları (kardiyovasküler) ve beyin damarlarının (serebrovasküler) fonksiyonel sağlığını iyileştirdiği, bağışıklık sistemi fonksiyonlarını geliştirdiği, antiosteoporoz, antioksidan, antitümör ve yaşlanmaya karşı etki gösterdiği ve afrodizyak niteliklere sahip farmakolojik etkiler gösterdiği kanıtlanmıştır. Bugüne kadar farklı epimedyum türlerinin 141 flavonoid, 31 lignin, 12 iyonon, 9 fenol glikozid, 6 feniletanoid glikozid, 5 seskiterpen ve çok sayıda türlü sekonder metabolitler içerdiği belirlenmiştir. Farmakolojik çalışmalar hala yeni fitokimyasallar bulmaya devam etmektedir.²⁵ Epimedyumun en çok bilinen fitokimyasal bileşenleri flavonoidler ve özellikle prenilflavon glikozidleri ve polisakkaridlerdir. Bu flavonoidlerin klinik deneyler ve in vivo ve in vitro çalışmalarda pekçok biyoaktiviteleri tespit edilmiştir.^5-6,12-25 İkariin, ikaritin, desmetilikaritin, desmetilanhidroikaritin, ikarisid II, ikarisosid A, baohuosid I, baohuosid II, epimedokoreanin B, breviflavon B, luteolin, hiperosid, epimedin B ve epimedin C bileşenlerinin yang güçlendirici, östrojenik, antitümör, antioksidan, antitumor, antioksidan, antiradyasyon, antienflamatuar, antimikrobiyel, antihepatotoksik, kardiyovasküler, nöroprotektif, antiaging (yaşlanmaya karşı), antidepresan ve anksiyolitik etkileri mevcuttur.^5-6,12-25 Kurutulmuş epimedyum bitkisinin içerdiği ikariin fitokimyasalı güçlü bir cinsel uyarıcı yani afrodizyaktır. Yapılan kapsamlı hayvan deneyleri ve klinik çalışmalarda cinsel aktiviteyi ve performansı artırdığı gözlenmiştir.^5-6,18,25 İkariin bileşeni vücuttaki nitrik oksit gibi belirli kimyasalların düzeylerini arttırarak düz kasları gevşetir. Yapılan çalışmalarda epimedyumun aktif biyokimyasallarının Viagra (sildenafil) veya Levitra (vardfenafil) sentetik ilaçlarının gösterdiğe etkiye benzer bir şekilde nitrik oksit ve PDE-5 (fosfodiesteraz-5) aktivitelerini engelleyerek üreme organı dokularında gevşemeye neden olduğu ve bu organa kan akışını arttırdığı gösterilmiştir.^5-6,18,23,25 Hatta ikariin bileşeninin Viagra'nın aktif maddesi sildenafil kimyasalından daha etkili olduğu kanıtlanmıştır. İkariin bütün vücutta duyusal sinirleri ve özellikle üreme organlarını uyararak sperm üretimini ve libidoyu (cinsel isteği) artırdığı gösterilmiştir. Epimedyumun, diğer PDE-5 inhibitörlerinin başaramadığı, nitrik oksit üretimi ve adenozin ve/veya guanin monofosfat dengesi ile bağlantılı genleri düzenleyebildiği gösterilmiştir. Epimedyumun cinsel sistem bozuklukları ve osteoporoz hastalıklarının tedavisine yardımcı olduğu kanıtlanmıştır.²⁵ Güçlü bir böbrek güçlendiricisi olarak sık idrara çıkma sorununu düzeltir ve vücut sıvı dengesini sağlayarak baş dönmesi ve güçsüzlük problemlerini çözer. Üreme sistemi toniği olarak iktidarsızlık, organlarda sertleşme sorunları ve erken boşalma problemlerinin giderilmesine yardımcı olur. Gençleştirici bir tonik olarak afrodizyak etkisi gösterir ve yorgunluğu giderir. Epimedyum, kan damarlarını genişlettiğinden, koroner kalp hastalığı, astım, bronşit ve sinüzitte tedavilerinde de etkilidir. Ekspektoran olarak öksürük kontrolünde kullanılır. Epimedyum, hipertansiyon hastalığının regülasyonunda son derece etkilidir. Bilimsel çalışmalar epimedyumun adrenalin, noradrenalin, serotinin ve depomin düzeylerini yükselttiğini göstermektedir. Bitkinin, üreme sistemi ve organları üzerindeki güçlü tonik etkisinin dopamin bileşeninden kaynaklandığı tahmin edilmektedir. Yükselen dopamin seviyelerinin, erkek seks hormonu testosteronun ifrazatını arttıran zincirleme bir reaksiyona neden olmaktadır. Diğer kanıtlar, bitkinin sinir uçlarındaki duyarlılığı arttırmasının afrodizyak etkisini açıklamaya yardımcı olabileceğini ileri sürmektedir.^5-6,12-25 Epimedyum güçlü bir fitoöstrojendir.^15,26 İkariin gibi bir flavonoid olan luteolin, apigenin, kampferol ve kuersetin fitokimyasallarının da güçlü östrogenik etkileri tespit edilmiştir.^5-6,12-25 Baohuosid I bileşeninin bağışıklık sistemini düzenleyici etkileri bildirilmektedir.^5-6,12-25 Epimedyumun içerdiği flavonoidler, polisakkaritler ve C vitamini bileşenleri güçlü antioksidatif etkiye sahiptir.^19,23 Kalp damar sistemi üzerinde de oldukça etkili olan epimedyum bitkisi koroner kalp damarlarını genişletmekte ve koroner vasküler direnci azaltarak koroner kan akışını artırmakta dikkate değer etkileri gösterilmiştir. Epimedyum bitkisinin içerdiği ikariin gibi flavonoid ve polisakkaridlerin yalnızca cinsel fonksiyonları düzenleyici olarak değil, aynı zamanda cinsel istek, iktidarsızlık, özellikle son yapılan araştırmalara göre osteoropoz, Alzheimer hastalığı, kardiyovasküler hastalıklar, dikkat, hafıza ve düşünce konsantrasyonu ve zihnin odaklanma kapasitesini arttırıcı nöroprotektif, bağışıklık sistemini güçlendirici, anti-HIV ve antikanser etkileri kanıtlanmıştır.^18,22-23,26

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Epimedyum güvenli bir bitkidir. Bilimsel literatürde herhangi bir kontraendikasyon, yan etki veya toksik etki belirtilmemektedir.^3,30,35 Normal dozlarda gıda olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu ve belirgin bir yan etkisi yoktur. Emziklilerin anneler ve hamileler de bitkiyi güvenle kullanabilirler. Deneysel çalışmalar epimedyumun çok iyi tolere edildiğini ortaya koymaktadır.^5,8,25 Epimedyumun sildenafil, tadalafil ve vardenafil gibi fosfodiesteraz tip-5 inhibitörlerinin etkisini artırma potansiyeli ile ilgili hiçbir klinik çalışma mevcut değildir. Kanıtlar yalnızca deneysel çalışmalarla kısıtlıdır. Viagra gibi fosfodiesteraz tip-5 inhibitörlerinin etkisini artırmasının yararlı yönleri olabilir. Böyle olsa da epimedyum ve fosfodiesteraz tip-5 inhibitörlerinin birlikte kullanılması priapizm (penisin sürekli ereksiyonu) gibi yan etkilere neden olabileceğinden birlikte kullanılmasından kaçınmak gereklidir. Epimedyumun bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır.^8,25 Bitkinin besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.⁸

Sık sorulan sorular

Kaynakça