Enginar

Enginar nedir, ne işe yarar?

Enginar kimlik bilgileri

Botanik türleri

Enginar, papatyagiller familyasına (Asteraceae) ait olup cynara cinsinin yaklaşık 10 farklı botanik türü mevcuttur. Yabani enginar (Cynara cardunculus L.), Cynara humilis ve Cynara cornigera gibi türleri bulunur. Yabani enginarın bir türevi olan ve önceleri Cynara scolymus L. olarak tanınan Cynara cardunculus L. subs. scolymus (L.) Hayek, enginar türleri içinde yenilebilen tek türdür.¹ Kardun olarak ta bilinen yabani enginar (C. cardunculus) yenilebilen enginarın (Cynara cardunculus L. subs. scolymus (L.) Hayek) çok yakın bir üst türüdür. Fakat yenilebilen enginarın yaprakları daha yuvarlak ve lop ve çiçek yapraklarının iç kısımları daha az sivridir. Yanısıra, yabani enginar daha uzun (en çok 2.5 m) olup peynir yapımında kulanılır ve kerevize benzeyen yaprak sapları Fransa ve İtalya’da yemeklerde kullanılır.² Cynara humilis Kuzey Afrika ve Güney Avrupa’da yabani olarak yetişir. Berberilerin geleneksel besinidir ve peynir yapımında kullanılır. Cynara cornigera Akdeniz havzasında ve Girit adasında yabani olarak yetişir. Çiçek başı ve yapraklarının haşlaması, kızartması veya buğulaması yapılır. Çiğ olarak ta yenir.¹ Cynara scolymus L. her ne kadar farmakope ve monograflarda ele alınıp incelenen botanik tür olsa da, yenilebilir bahçe enginarının kabul edilen gerçek bilimsel adının Cynara cardunculus L. subs. scolymus (L.) Hayek olduğu belirtilmektedir.^3-4 Enginar, Kudüs enginarı yahut yer elması olarak ta bilinen Helianthus tuberosus L. ile karıştırılmamalıdır.^2,5-6

İngilizce adları

Artichoke, garden artichoke, globe artichoke, vegetable of the gods, cynara, artichoke thistle, edible thistle, Scotch thistle^4-7

Terapide kullanılan kısımları

Bitkinin (Cynara cardunculus L. subs. scolymus (L.) Hayek) toplanıp kurutulmuş bazal yaprakları (Folium cynarae) 4-7,9-11

Kimyasal bileşenleri

Asitler (%2-6): Fenolik asitler: 1-O-kafeoilkinik asit, 3-O-kafeoilkinik asit (klorojenik asit), kafeik asit, 4-O-kafeoilkinik asit, 5-O-kafeoilkinik asit, 1,5-di-O-kafeoilkinik asit (sinarin).^3-7

Flavonoidler (%0.1–1): Flavon glikozidleri: luteolin-7β-rutinozid (skolimozid), luteolin-7β-D-glukozid ve luteolin-4β-D-glukozid, rutin, hesperidin, hesperidozid, maritimein, kuersetin, apigenin, luteolin ve kozmosid.^3-7

Uçucu yağlar (%5): Seskiterpen laktonlar: Yüksek oranda β-selinen ve karyofilen içerir. Sinaropikrin (%47-83), dehidrosinaropikrin, aguerin B, grosheimin, sinaratriol, öjenol, fenilasetaldehit, dekanal, okt-1-en-3-on, heks-1-en-3-on, non-trans-2-enal, eskuletin-6-O -β-glukozid ve alfa kadren. Ayrıca sinaraskolozid A, B ve C gibi seskiterpen glikozidleri ve apigenin-7-rutinozid ve narrutin içerir.^3-7 Bitki kökleri ile olgunlaşmış meyve ve çiçeklerde sinaropikrin bileşeninin bulunmadığı bildirilmiştir. Bu bileşenin en yoğun olduğu kısmın genç yapraklar olduğu gösterilmiştir.⁶

Diğer bileşenler: Taraksasterol ve beta-taraksasterol gibi fitosteroller, tanenler, glikolik ve gliserik asitler, peroksidazlar gibi enzimler ve sinaropikrin ve 8-epigrosheimin gibi guaianolidler içerir. Ayrıca şekerler, inülin gibi polisakkaritler (fruktanlar), karbonhidratlar (%3), diyet lifi, protein (%3), sabit yağlar, amino asitler, karotenoid; tiamin, riboflavin, niasin, pantotenik asit, B⁶ vitamini, folat, A ve C vitamini gibi vitaminler; kalsiyum, demir, magnezyum, fosfor, potasyum, çinko ve manganez gibi mineral tuzları içerir.^3-7,12

Farmakope ve monografiler

WHO (2009)⁴, Gruenwald et al. (2000)⁵, Khan & Abourashed (2010)⁶, Barnes et al. (2007)⁷, British Pharmacopoeia (2009)⁹, Ph Eur (2007)¹⁰, Alman Komisyon E (1998)¹¹, British Herbal Pharmacopoeia (1996)¹², Martindale the Complete Drug Reference (2009)¹³. WHO monografı (2009) ve Kraft (1997), ayrıca Fransız Farmakopesi (Pharmacopée Francaise 1987) ve Afrika Farmakopesi’nin de (African Pharmacopoeia 1985) enginar yapraklarını incelediğini bildirmektedir.^3-4

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Çok yıllık ve otsu, devedikenine benzeyen bir bitki olan enginarın anavatanı Akdeniz havzası, Güney Avrupa, Kuzey Afrika ve Kanarya Adalarıdır.^3,6,14 Enginarın, Akdeniz havzasında yabani enginardan (Cynara cardunculus L.) türetildiği tahmin edilmektedir.² Avrupa’da kültür ve tarımı Antik Yunan ve Roma dönemine kadar eskiye dayanmaktadır.^3,14 En büyük enginar üreticileri genellikle Akdeniz’e kıyısı olan Güney Avrupa ülkeleri ile Kuzey Afrika ve Güney Amerika ülkeleridir. 2009 yılı itibariyle 486,600 metrik ton ile birinci sırada yer alan İtalya’yı 198,900 ton ile İspanya, Mısır (180,000), Peru (144,317), Arjantin (90,293), Çin (67,000), Fas (64,610), ABD (50,710), Fransa (46,752) ve Şili (44,600) takip etmektedir.¹⁶ Akdeniz havzası ülkeleri yıllık 800,000 ton ile dünya toplam enginar üretiminin yaklaşık %60’ını karşılayarak tarımsal ekonomilerine büyük bir katkı sağlamaktadırlar. Türkiye, İran, Cezayir, Tunus ve Peru’da da enginar üretmektedir.³ 80-180 cm arasında boylanabilen enginarın kök sapı kısa, gövdesi dik, kuvvetli, sert ve boyuna olukludur.² 75 cm uzunluğa erişebilen yapraklarının üst kısmı açık yeşil alt kısımları ise tüylü ve gri renge sahiptir. Yaprakları sapsız, büyük, uzun-oval ve parçalıdır. Mavi, leylak veya beyaz çiçekler üst yaprakların koltuğundan çıkan, uzun sapların ucunda büyük başçıklar halinde toplanmıştır. Çiçek tablası etlidir ve tüp şeklinde olan çiçekleri ve bunların aralarında bulunan tüylere sahiptir. Yuvarlak çiçek başlarının yarıçapı 5-10 cm olup geniş, etli, yeşil taç yapraklarla kuşatılmıştır.² Bitki Temmuz-Ağustos döneminde çiçeklenir.⁸ Tüylü meyveler 4-5mm yarıçapında ve 7-8 mm uzunluğundadır. Üzerinde kahverengi ve parlak benekler bulunur.^5,15-17 Enginar genel olarak ülkemizde ve birçok ülkede vegetatif yolla üretilmektedir. Fransa, İtalya ve İspanya'da doğrudan tohumla üretilen çeşitler geliştirilmiştir. En yaygın üretim şekli sürgünlerle yapılan üretimdir. Türkiye’de Akdeniz, Ege ve Marmara bölgesinde yetiştirilir.^15-17 Enginarın yenilebilen kısımları taze bitkinin ağırlığının %30-40’ına tekabül eden ve gelişiminin ilk dönemlerinde toplanan olgunlaşmamış geniş yapraklarıdır.³

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Enginarın botanik ismi (Cynara cardunculus L. subs. scolymus (L.) Hayek) bir yönüyle bitkinin külle gübrelenmesi geleneğinden dolayı Latince kül anlamında cineris, cinis kelimeleri ile Yunanca’da diken, deve dikeni anlamına gelen skolymos kelimelerinden türetilmiştir.³ Gıda ve tıbbi bitki amacıyla kültür ve tarımı M.Ö. 4 yy. Antik Yunan ve Roma dönemine kadar eskiye dayanan ve tarımı yapılan en eski bitkilerinden birisidir. Bitki Eski Mısır, Yunan ve Romalılar tarafından karaciğer ve safra kesesi hastalıklarının tedavisinde diüretik olarak ve sindirime yardımcı olarak kullanılmıştır.^3,6,14-15 Tıbbi bitki olarak enginar M.Ö. 4. yy.’dan bu yana kullanılmaktadır. Enginarın ilk kapsamlı incelemesi ve tarifi Aristo’nun öğrencilerinden doğabilimci ve filozof Theophrastus (M.Ö. 372-287) tarafından yapılmıştır.¹⁴ 15. yy.’da Napoli, İtalya’da yetiştirilmiş, 16. yy.’da Catherine de Medici tarafından Fransa’ya tanıtılmış, aynı dönemde Hollandalılar tarafından İngiltere’ye ve daha sonraları 19 yy.’da Fransız göçmenler tarafından ABD’de Lousiana’ya ve İspanyol göçmenler tarafından da Kaliforniya’ya getirilmiştir. İngilizce’deki enginar (artichoke) kelimesinin Arapça ard-ı shauk (yer dikeni) kelimesinden İtalyanca’ya articiocco şeklinde fonetiğinin bozularak geçmesiyle türetildiği tahmin edilmektedir.^15-16 Enginar yaprakları Avrupa ve Türk bitkisel halk tıbbında karaciğer ve safra kesesi rahatsızlıklarında, karaciğeri koruyucu (hepatoprotektif) olarak, karaciğerin kısmen çıkarıldığı ameliyatlardan (hepatektomi) sonra karaciğer yenilenmesi için, karaciğerden safra ifrazatının arttırılması (koleretik) amaçlı, hazımsızlık, mide bulantısı, karın ağrısı, iştahsızlık ve iltihaplı bağırsak hastalıkları gibi gastrointestinal rahatsızlıklarda, diyabet, anemi, yüksek ateş, gut (damla hastalığı), romatizma, böbrek ve idrar yolları hastalıklarında, böbrek taş ve kumlarının tekrarlanmasına karşı profilaktik tedavide, kolesterolün düşürülmesi amacıyla ve nekahet dönemlerinde tonik olarak kullanılır.^4-6,13,15-22 Günümüzde halk tıbbında yüksek sinarin içeriğinden dolayı daha ziyade yüksek trigiliserid ve kolesterolün (hiperkolesterolemi ve hiperlipidemi) kontrolünde, koleretik ve hepatoprotektif amaçla, hazımsızlık, irritabl bağırsak sendromu ve ateroskleroz gibi kardiyovasküler hastalıkların tedavisinde kullanılmaktadır.^3-4,16 Almanya ve İsviçre’de enginar yaprak ekstreleri hazımsızlık ilacı olarak reçetelendirilmekte ve İngiltere’de gıda takviyesi olarak marketlerde satılmaktadır. Özellikle Akdeniz ülkeleri mutfağında enginar önemli bir rol oynar ve enginar yaprak sapı ve yaprakları çorbalarda, buğulamalarda ve salatalarda bol miktarda kullanılır.^3,21

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Alman Komisyon E enginar yapraklarının iştahsızlık, dispeptik (sindirim güçlüğü) şikâyetlerde, karaciğer ve safra kesesi hastalıklarında kullanılmasını uygun görmektedir.¹¹ Komisyon E monografisi ve Merck Index, enginarın aktif içeriği sinarin bileşeninin karaciğerin safra ifrazatını arttırıcı (koleretik) etkisinin bulunduğuna dikkat çekmektedir.^11,23 British Herbal Pharmacopoeia enginarın karaciğer üzerinde (hepatik) etkisi olduğunu belirtmektedir.¹² African Pharmacopoeia diüretik ve antiaterosklerotik etkilerini belirtmektedir.⁴ Çeşitli farmakolojik, hayvan deneyleri ve insanlar üzerinde yapılan klinik araştırmalarda enginar yapraklarının hepatoprotektif (karaciğeri koruyucu) ve hepatostimülan (karaciğeri uyarıcı), hepatit ve sarılık (ikter) hastalığında etkili, antikarsiyojenik (kanser önleyici), irritabl bağırsak sendromlarında, hazımsızlıkta, endotelyal fonksiyon bozukluklarında, antioksidan, antibakteriyel, antifungal, anti-HIV (AİDS virüsüne karşı), kardiyotonik (kalbi güçlendirici), antiaterosklerotik, hipoglisemik (kan şekerini düşürücü), antihipertansif, safra söktürücü (kolagog) ve safra arttırıcı (koleretik), spazmolitik, antiemetik, diüretik (idrar söktürücü), hipokolesterolemik ve hipotrigliseridemik (plazma kolesterol ve trigliserid düzeyini azaltıcı), hipolipidemik (kandaki yağları azaltıcı), antihemoroidal, protein, kolesterol biyosentezi, DNA ve LDL oksidasyonunu önleyici özellikleri belirtilmektedir.^3-7,18-30 Enginarın bu geniş tedavi edici ve koruyucu etkileri kuşkusuz içerdiği tek bir bileşene indirgenemez. Fakat içeriğindeki mono-kafeoilkinik ve dikafeoilkinik asitler, luteolin ve 7-O-gulkozid gibi flavonoidler de dahil olmak üzere pekçok aktif bileşenin ilave ve sinerjik farmakolojik etkileri ile açıklanabilir.³ Enginarın hepatoprotektif, sitoprotektif ve antioksidan etkisi; sinarin, sinarozid, narirutin, izoklorojenik asit, klorojenik asit, luteolin, luteolin-7-O-glukozid, luteolin-7-O-rutinozid, apigenin-7-O-glukozid, kaffeik ve kinik organik asitler gibi bazı polifenolik bileşenlerden kaynaklanmaktadır. Diüretik, kolagog, koleretik ve hipokolesterelomik etkileri sinarin, luteolin ve luteolin-7-O-glukozid bileşenlerinden kaynaklanmaktadır. Hipoglisemik etkisinde luteolin-7-O-glukozid ve bu bileşenin aglikonunun çok önemli roller oynadığı gösterilmiştir. Fakat hipoglisemik etkide sinarin, klorojenik asit, dikafeoilkinik asitler ve kafeik asitin çok önemli bir fonksiyonu gözlenmemiştir.^3-7,18-30 35-45 yaşları arasında tip 2 diyabet hastasına 90 gün süresince uygulanan bir klinikbir deneyde hastalar iki gruba ayrılmış ve gruplardan birine günde dört enginar ve kepekli bisküvi yedirilmiştir. Deney sonucuna göre enginar verilen grubun açlık ve tokluk kan şekerinin belirgin bir şekilde düştüğü, total kolesterol, serum trigliserid ve LDL düzeylerinin düştüğü, HDL düzeylerinin ise yükseldiği gözlenmiştir.²⁹ Kolesterol biyosentezinin önlenmesinde bilhassa luteolin ve sinarosid aktif bileşenleri çok önemli rol oynamaktadırlar. Plazma kolesterol düzeyinin azaltılmasının arterioskleroz ve koroner kalp hastalığı riskini azalttığı bilinmektedir. 1936-1994 yılları arasında gerçekleştirilen 11 klinik deneyin sonucuna göre enginarın içerdiği aktif luteolin ve sinarosid bileşenlerinin kan plazma total kolestrol ve trigliserid düzeylerini %5-%45 oranlarında azalttığı gösterilmiştir.^18,30 Luteolin özellikle kolesterol biyosentezinde insülin etkisini başarılı bir şekilde bloke edici bir ajan olarak sorumludur. Aort, karotis, uyluk ve brakiyal gibi ana arter kanallarında sıklıkla görülen endotelyal fonksiyon bozuklukları genellikle oksidatif stresin yol açtığı olgulardır. Bu fenomen özellikle yaşlılarda vasküler endotelyal fonksiyonun ve vazomotor kontrolün yitirilmesi şeklinde sıklıkla görülür. Enginarın içerdiği luteolin ve apigenin aktif bileşenleri aortik gevşemeyi geliştirdiği ve normal vazomosyonu sağlamaya yardımcı olduğu klinik deneylerde gösterilmiştir.¹⁸ İngiltere'de 131 yetişkin üzerinde 12 hafta süreyle 1280 mg enginar yaprakları eksteresi uygulanan bir klinik deneyde, deneklerin kan plazma total kolesterol düzeylerinde belirgin bir azalma olduğu gözlenmiştir.¹⁹ Mono-kafeoilkinik ve dikafeoilkinik asitlerin anti-HIV etkileri gösterilmiştir.^19-20 Triterpeneoid saponinlerin kimyasallardan kaynaklanan mutagenez sürecini azalttığı ve antikompleman etkiye sahip olduğu in vivo kanıtlanmıştır. Enginar yaprakları Candida albicans, C. lusitaniae, Saccharomyces cerevisiae, S. carlsbergensis, Aspergillus niger, Penicillium oxalicum, Mucor mucedo ve Cladosporium cucumerinum mantarlarına karşı güçlü antifungal etkiye sahip olduğu kanıtlanmıştır.²⁴ Bir diğer çalışmada enginar yapraklarının içerdiği klorojenik asit, sinarin, luteolin 7-rutinosid, sinarosid, apigenin, apigenin 7-glukozid ve luteolin 7-glukozid fenolik bileşenlerin Salmonella typhimurium, Escherichia coli, Bacillus subtilis, Staphylococcus epidermidis, S. aureus bakterilerine karşı güçlü antimikrobiyel ve antioksidan etkisi ve Aspergillus niger, A. ochraceus, A. flavus, Penicillium ochrochloron, Penicillium funiculosum, Trichoderma viride, Fusarium tricinctum ve Alternaria alternata mantarlarına karşı kuvvetli antifungal etkisi gösterilmiştir.²² Enginar yapraklarının yararlı bağırsak bakterileri üzerinde bifidojenik etkisi de gösterilmiştir.³¹ Enginar yapraklarının fonksiyonel dispepsi (hazımsızlık) ve irritabl bağırsak sendromu hastaları üzerinde güçlü tedavi edici etkiye sahip olduğu bildirilmektedir.^32-34

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Enginar %100 güvenli bir bitkidir. Bilimsel literatürde herhangi bir kontraendikasyon, yan etki veya toksik etki belirtilmemektedir.^3,30,35 Normal dozlarda gıda olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu ve belirgin bir yan etkisi yoktur. Emziklilerin anneler, hamileler ve küçük çocuklar da bitkiyi güvenle kullanabilirler. Deneysel çalışmalar enginarın çok iyi tolere edildiğini ortaya koymaktadır. 3-7,18-30 Enginar yapraklarının ilaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır.³⁵ Bitkinin besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.³⁵

Enginar içeren Doğal Markam ürünleri

Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan'ın formülasyonlarıyla üretilen ve enginar içeren ürünler:

• FP PHARMA Enginar Aslan Pençeli Karışık Bitki Çayı 049 NT-LNF 30 Gr
• FP PHARMA Enginar Isırganotlu Karışık Bitki Çayı 038 KAD-K 30 Gr
• FP PHARMA Enginar Yapraklı Karışık Bitki Çayı 041 BTKO 30 Gr

Bana uygun olanı bul Tüm ürünler

Bu liste, ürünün içeriğinde bu bitkinin bulunduğunu belirtir; yukarıda aktarılan literatür bulgularının ürüne ait bir etki iddiası olduğu anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça