Fesleğen

Fesleğen nedir, ne işe yarar?

Fesleğen kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Ocimum basilicum L.

Botanik türleri

Ortak ismi fesleğen olan Ocimum cinsinin 35 farklı türü bulunur. Örneğin, O. americanum (limon fesleğeni), O. gratissimum (Afrika fesleğeni veya yabani fesleğen), O. sanctum (Tulsi veya mübarek fesleğen), O. micranthum (Amazon fesleğeni).^1-2 O. basilicum L.'nin (fesleğen veya reyhan) 65-150 arasında farklı genetiksel botanik türlerinin bulunduğu bildirilmektedir.^3-4 Ocimum cinsinin taksonomisi cinsler arası hibridasyon ve bu cinsteki türlerin istilacı özelliklerinden dolayı oldukça karmaşık bir yapı arz eder.⁴ Bu nedenle bu cinsin ne kadar türü bulunduğu henüz tam olarak bilinmemektedir. Marul yapraklı fesleğen, mamut fesleğen, Cenova fesleğeni, Yunan Yevani fesleğeni ve koyu opal fesleğen örneklerindeki gibi pek çok türü bulunabilir.^1-2

Diğer adları

Reyhan, reyhan otu, rahan, fesliğan, feslikan, peslan, peslen^5-7,11

İngilizce adları

Basil, sweet basil, bush basil, common basil, St. Josephwort, garden basil, garden balsam, tulsi, green tulsi, holy basil, sacred basil^8-12

Terapide kullanılan kısımları

Bitkinin toplanıp kurutulmuş toprak üstü kısımları (Herba ocimi basilici)^8-9

Kimyasal bileşenleri

Uçucu yağlar (%0.08): Fesleğenden (O. basilicum) 49 farklı fitokimyasal ayrıştırıldığı belirtilmektedir. Bu bileşenlerin %88.1'ini uçucu yağlar oluşturmaktadır.¹³ Uçucu yağların temel ve başlıca bileşenleri metil çavikol (%87.3), metil öjenol (%78.02), alfa-kubeben (%6.17), nerol (%0.83%), alfa-muurolen (%0.74), 3,7-dimetilokt-1,5-dien-3,7-diol (%0.33) ve beta-kubeben (%0.30)'dir. Diğer uçucu yağ bileşenlerini alfa-pinen (%1), sabinen, beta-pinen (%0.8), beta-karyofilen (%2.4), mirsen, kamfen (0.2), limonen (%0.5) ve (Z)-beta-okimen gibi önemli monoterpen hidrokarbonlar; 1,8-sineol, okten-3-ol, linalool (%69), terpinen-4-ol ve alfa-terpineol gibi oksijenlenmiş bileşenler; eugenol (%10), (E)-alfa-bergamoten (%3), timol (%2), sikloheksen (%4.41), alfa-kadinol (%3.99), 2,4-diisopropenil-1-metil-1-vinilsikloheksan (%2.27), 3,5-piridin-dikarboksilik asit, 2,6-dimetil-dietil ester (%2.01), guaia-1(10),11-dien (%1.58), kadinen (%1.41), (E)-sinamik asit methil ester (%1.36), beta-guaien (%1.30), fençil alkol (%3.64), safrol, borneol, okimen, geraniol, anetol, safrol, seskitujen, junekimen 1 ve 2 oluşturur.^8-9,13-14

Diğer bileşenler: Protein (%14), karbonhidratlar (%61), diyet lifi, rosmarinik asit, bir flavon olan ksantomikrol, beta karoten, A, C, E ve K vitaminleri, tiamin, riboflavin, niasin, pantotenik asit, B⁶, folat, kolin B kompleks vitaminleri, kalsiyum, demir, magnezyum, manganez, fosfor, potasyum, sodyum ve çinko gibi önemli eser mineraller bulunur.^2,8-10

Farmakope ve monografiler

Gruenwald et al. (2000)⁸, Khan & Abourashed (2010)⁹, WHO (1999)¹¹, Martindale the Complete Drug Reference (2009)¹². WHO monografı mübarek fesleğen (O. sanctum) bitkisininin monografını hazırlamıştır. Martindale the Complete Drug Reference (2009) ayrıca Fransız Farmakopesi’nin de (Pharmacopée Francaise 1987) fesleğen bitkisini incelediğini bildirmektedir.¹²

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Anayurdu Kuzey Hindistan, İran, Afganistan, Pakistan, Kuzey Afrika ve Asya'nın tropik bölgeleri olduğu tahmin edilen fesleğen (O. basilicum) tek yıllık ve otsu bir bitkidir.^2,6,8-9,15 Gıda ve baharat olarak kullanılmak üzere kültürü yapılan fesleğenin anavatanı Asya ve Afrika'nın ılıman kesimleri olarak kabul edilse de, günümüzde dünyanın her yerinde kültür bitkisi olarak yetiştirilmektedir.^2,8-9,15 Türkiye'de Ege ve Akdeniz kıyı şeridinde yabani olarak yetişir. Akdeniz ülkeleri ile Hindistan, Avrupa, ABD ve Kanada gibi ılıman ve sıcak birçok ülkede değişik varyetelerin kültürü yapılır.^6,9 Yetişkin fesleğenlerin boyları genellikle 20 ile 60 cm arasında değişir. Kare kesitli, boydan boya kabarık çizgili ve yeşil renkli gövdesi, bitki tabanına inildikçe kızıllaşır. Oval biçimli yaprakları kenarları dişli, sivri uçlu bir görünüm arz eder. Yaprakları yumuşak olup açık veya koyu yeşil renklidir. Uzunlukları 1-11 cm uzunluğunda ve 1-6 cm genişliğinde olabilir.^2,6,8-9,15 Yaz sonunda açan çiçekleri beyaz, mor, pembe ya da sarımsı beyaz renklidir. Fesleğen sıcaklık, coğrafik konum, toprak ve yağış rejimi gibi çevresel faktörlere aşırı duyarlıdır.^9,15 Güney Avrupa, Akdeniz ülkeleri, ABD'nin güney kesimi, Yeni Zelanda'nın kuzey adaları ve Avustralya'da bitki açık havada yetişebilir. Fakat soğuğa çok duyarlı olduğundan kışın dondurucu soğuklarda ölür. Sıcak ve kuru ortamları sever. Bitki tohumlardan çoğalabilir. Fesleğen istilacı bir bitkidir. Sürekli sulama gerektirir. Ancak ılıman iklimlerde yetiştirilen türler itinalı bakıma ihtiyaç duymazlar.^2,6,8-10,15 Fesleğen içerdiği uçucu yağlar nedeniyle keskin bir koku ve tada sahiptir.^8,15 Fesleğenin yaydığı koku sinekleri uzak tutar. Gıda sanayisinde baharat ve uçucu yağı alkolsüz içecekler, unlu mamüller, şekerlemeler, dondurmalar, sirkeler, et ve çeşnilerde kullanılır. Parfüm yapımında da kullanılmaktadır.^6,13 Fesleğen Güney Asya'da Tayland mutfağı ve Akdeniz ve Avrupa'da özellikle İtalyan mutfağında baharat ve çeşni olarak önemli bir yere sahiptir.^{2,6,8-10,13,15} Türkiye'de çorba, tatlı, şekerleme ve turşularda, pizza, spagetti soslarında, yumurta ve peynirli yemeklerde, domates soslarında, salata soslarında ve et yemeklerinde baharat ve çeşni olarak türlü kullanım alanı bulmaktadır.¹³

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Felseğenin Latince botanik adı ocimum antik Yunanca okimon (hoş koku) kelimesinden ve Latince basilicum ise Yunanca basilikon (krallara yakışır, krala has) anlamlarına gelmektedir.^10,15 Antik Mısır'dan kalan mumyalarda, mumyaları korumak için kullanılan balmumunda fesleğene rastlanmıştır. Yunancadaki krallara layık anlamındaki basilikon nitelemesi belki de Mısır mumyalarında kullanılmasından kaynaklanıyor olabilir. Fesleğenin anavatanının İran ve Hindistan olabileceği tahmin edilse de M.Ö. 907 yılında Çin'in Huan bölgesinde fesleğen kullanıldığını belgeleyen antik kalıntılara rastlanılmıştır.¹⁷ M.Ö. 1060 yıllarında yazılan kadim Çin herbal metinlerinde de fesleğen bitkisinin tıbbi etkileri detaylı şekilde tarif edilmektedir.⁸ Kuran-ı Kerim'de Rahman (55:12) ve Vakıa (56:89) Surelerinde zikredilen 'reyhan' kelimesi İslami akademik kaynaklarda kokulu bitki, güzel koku, parfüm, hoş kokulu baharat, meyve, Cennet bitkisi veya geçimlik ve rızık şeklinde tefsir edilmiştir. Fakat hiçbir kaynak bu kelimenin bizzat fesleğen bitkisine işaret ettiğini bildirmemektedir.¹⁷ Fesleğenin Antik Yunanistan'a Büyük İskender (M.Ö. 356-323) tarafından getirildiği ve 1,500'lü yıllarda Hindistan'dan İngiltere'ye, 1,600'lerin başında da ABD'ye tanıtıldığı bildirilmektedir. Ortaçağda tıbbi bitki ve baharat olarak bahçelerde yetiştirilmekteydi ve Culpeper (1616-1654), Gerard (1545-1612), Parkinson (1566/7-1650), Pliny (23-79) ve Dioscorides (50-80) gibi klasik herbalist ve doğa bilimciler tarafından anılmaktadır. Parkinson, fesleğenin kalp için neşe ve mutluluk kaynağı olacağını belirtmekte, Gerard ise melankoli hastalığının tedavisinde kullanılabileceğini bildirdikten sonra Dioscorides'in aşırı fesleğen tüketiminin görme kalitesini azaltacağı ve sindiriminin zor olacağı uyarısını tekrarlamaktadır. Culpeper ve Gerard, bu bitkinin akrep ve arı sokmalarını tedavi ettiğini söylemektedirler.¹⁵ Pliny ise bugün fesleğenin iyi bilinen sindirimi kolaylaştırıcı, midenin gazlı kramplarını ve şişkinliği giderici etkilerini sıralamaktadır.¹⁰ Fesleğen yatıştırıcı, midevi, gaz söktürücü ve idrar arttırıcı etkilere sahip olduğu düşünülmektedir.⁶ Halk tıbbında romatizma (yel), midede gaz ve doluluk hissi, hazımsızlık, mide bulantısı, can sıkıntısı ve iç darlığı, duygusal çöküntü, melankoli ve cinnet, korku hissi, kanser, konvülsiyon (çırpınma ve ihtilaç), sağırlık, diş ağrısı, ishal, sindirimi ve iştahı arttırıcı, idrar arttırıcı, bağırsak kurt ve parazitlerini dökücü, sara hastalığı, gut, soğuk algınlığı ve üşüme, boğaz ağrısı ve iltihabı, hıçkırık, boğmaca öksürüğü, bronşit, iktidarsızlık, kalp çarpıntısı, hiperlipidemi ve basur hastalıklarında kullanılmaktadır.^6,8-9,18 Çin halk tıbbında böbreklerde fonksiyon bozukluklarında, diş eti ülserlerinde, kan temizleyici ve doğum öncesi ve sonrası kanamaları durdurmakta kullanılır. Hint halk tıbbında kulak ağrısında, romatoid arterit, iştahsızlık, kaşıntı ve cilt hastalıkları, amenore (adet kesilmesi) ve dismenore (ağrılı adet görme), sıtma ve diğer ateşli hastalıklarda kullanılmaktadır.^8-9 Fesleğenin sinek, böcek ve diğer haşeratları kovucu nitelikleri bildirilmektedir.¹⁸ Dr. James Duke 'Yeşil Eczane' (The Green Pharmacy) kitabında fesleğenin ağız kokularının tedavisinde, böcek kovucu, amfizem, baş ağrısı, yüksek tansiyon ve bağırsak kurtlarını düşürücü olarak kullanımını önermektedir.¹⁹ Fesleğenden elde edilen uçucu yağlar, bitki ve ekstrelerinin gıdalarda kullanımı güvenlidir ve tıbbi bitki, doğal baharat ve çeşni olarak kullanımı ABD’nin Federal İlaç İdaresi (United States Federal Drug Agency-FDA) tarafından güvenli olarak kabul edilmekte ve ayrıca Güvenli Gıdalar (GRAS) listesinde yer almaktadır.^8,15

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Fesleğen bitkisinin tıbbi değerini ölçmek ve belirlemek amacıyla insanlarda klinik araştırmalar ve hayvanlar üzerinde in vivo ve in vitro sayısız bilimsel araştırma yapılmıştır. Fesleğenin antimikrobiyel, antibakteriyel (mikrop öldürücü), antifungal (mantar yok edici), antiviral (virüs yok edici), antikandidal, antioksidan (serbest radikalleri önleyici), antienflamatuar, immunostimülan (bağışıklık sistemini güçlendirici), hipolipidemik, (plasma lipid düzeyini azaltıcı), hipokolesterolemik (kolesterol azaltıcı), hipotrigliseridemik (trigliserid düzeyini azaltıcı), kardiyotonik ve vazorelaksan (kalp güçlendirici ve damarları açıcı), antidepresan, sinir sistemini koruyucu ve güçlendirici, antistres, antikonvülsan, trombosit agregasyonunu önleyici (antitrombotik), nöroprotektif, antidiyabetik ve hipoglisemik (kan şekerini azaltıcı), andidiyareik (ishal önleyici) etkili olduğu, akut otitis media (orta kulak iltihabı) tedavisinde etkili bulunduğu, farelerde ön-mide papillomu ve deri papillomunun gelişmesini inhibe edici etkiye sahip olduğu, kemopreventif, antineoplastik ve antikarsiyojenik (kanser oluşumunu önleyici), bronkodilatör, sindirimi arttırıcı, aspirin, indometazin, alkol, histamin, rezerpin, serotonin ve stresten kaynaklanan mide ülserlerinde anti-ülserojenik etkilere sahip olduğu bildirilmiştir^3,6,14-33 Fesleğenin içerdiği yoğun fenolik asit içeriği güçlü antioksidan etkisinden sorumludur. Ayrıca içerdiği rosmarinik, kafeik asit ve çikorik asit gibi kafeik asit türevleri bileşeni bitkinin tıbbi kalitesini açıklamaktadır. Polifenollerin çok güçlü antioksidan niteliğe sahip oldukları ve bol polifenolik içeren bitki tüketiminin kardiyovasküler hastalıklara ve bazı kanser türlerine yakalanma riskini azaltarak koruyucu etki gösterdiği bildirilmektedir.³ Tıbbi bitkilerin içerdiği flavonoid, alkaloid, saponin, terpenoid, monoterpenoid (linalool), glikoprotein, polisakkarid, tanen, temel yağ asitleri, fenolik bileşenler ve vitaminlerin çok güçlü antioksidan, serbest radikalleri yok edici, kalp fonksiyonlarını güçlendirici, antineoplastik (kanser önleyici), antiülser, antienflamatuar ve bağışıklık sistemini güçlendirici etkilere sahip olduğu sayısız bilimsel çalışmalarla kanıtlanmıştır.^21,23,,28 Fesleğenin içerdiği rosmarinik asit ve çikorik asit gibi türevlerinin antimikrobiyel, antioksidan, anti-HIV (AİDS hastalığına karşı koruyucu), antienflamatuar ve ibuprofen, naproksen ve aspirin ile karşılaştırılabilecek siklooksijenaz önleyici etkiye sahip olduğu bildirilmektedir. İçerdiği litospermik asit B fitokimyasalının da vazodilatör (damar genişletici) ve tansiyon düşürücü etkileri bilinmektedir. Fesleğenin bileşeni olan kafeik asit vücutta kolesterol emilimini azaltarak plazma kan düzeyinde kolesterol, fosfolipid, trigliserid ve serbest yağ asitlerini azaltır. Antienflamatuar fonksiyon kafeik asit dolaysıyla arttırılabilir ve deri kanseri, ağız kanserlerinde hücre büyümeleri azaltılabilir. Kafeik asitin kalın barsak karsiyogenezini baskıladığı bildirilmektedir. Bağışıklık sürecinde limfositlerin oluşumunda önemli bir faktör olduğu ve immunostimülan etkiler gösterdiği bildirilmektedir.^21,23,2628,31 Fesleğenin kardiyotonik ve vazorelaksan etkilere sahip olduğu gösterilmiştir.²⁵ Bitkinin içerdiği alkaloid, glikozid, flavonoid, fenol, saponin, triterpenoid, protein, reçine, steroid ve tanen bileşenleri nedeniyle antiplazmodial aktiviteye sahip olduğu in vitro gösterilmiştir.²⁴ Fesleğenin metil çavikol, öjenol, linalool, kafur ve metil sinnamat gibi uçucu yağlarının kuvvetli bir antibakteriyel, insektisidal (böcek öldürücü), antioksidan, nematosidal (kurt öldürücü), fungistatik ve antifungal etkiye sahip olduğu gösterilmiştir.^14,22,33 E. coli, Enterococcus faecalis, E. faecium, P. vulgaris, S. aureus ve S. epidermis bakterilerine karşı çok güçlü bir antibakteriyel etki gösterdiği bildirilmektedir.³³ Uçucu yağlarının içerdiği terpenlerin belirgin bir antikonvülsan ve hipnotik etkiye sahip olduğu gösterilmiştir.³² Farelerde iskemi ve reperfüzyondan kaynaklanan beyin hasarı ve motor fonksiyonu düzensizliklerinde fesleğen fitokimyasallarının belirgin bir şekilde serebral enfarktüs büyüklüğünü ve lipid peroksidasyonunu azalttığı ve kısa dönemli hafıza kaybı ve motor koordinasyonunu restore ettiği gözlenmiştir. Sonuç olarak fesleğenin felcin önlenmesinde klinik olarak kullanılmasının yararlı olabileceği bildirilmektedir.²⁷ Fesleğenin hipokolesterolemik ve hipotrigliseridemik etkisinin araştırıldığı bir deneyde farelerde 10 hafta sonunda plazma kolesterol düzeyinin %42, trigliserid düzeyinin ise %39, total kolesterol düzeyinin %62, trigliserid düzeyinin ise %57.6 oranında azaldığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak fesleğenin içerdiği polar bileşenlerin plazma yağ konsantrasyonlarını düşürdüğü ve hiperlipidemi ve ilgili kardiyovasküler hastalıkların önlenmesinde yararlı olabileceği bildirilmektedir.²⁶

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Fesleğen güvenli bir bitkidir. Bilimsel literatürde herhangi bir kontraendikasyon, yan etki veya toksik etki belirtilmemektedir.^8,9 Deneysel çalışmalar fesleğenin çok iyi tolere edildiğini ortaya koymaktadır.^8-9 Fesleğen yüksek oranda uçucu yağ ve bunun içinde yaklaşık %85 oranında estragol fitokimyasalı içerdiğinden dolayı hamilelikte kullanılması sakıncalı olabilir.⁸ Bununla birlikte normal dozlarda gıda takviyesi olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu ve yan etkisi bildirilmemiştir. Fesleğenin bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır.^8-9 Bitkinin besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.^8-9

Fesleğen içeren Doğal Markam ürünleri

Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan'ın formülasyonlarıyla üretilen ve fesleğen içeren ürünler:

• FP PHARMA Fesleğenli Karışık Bitki Çayı 057 STR 30 Gr
• Doğalmarkam Huzur Şurubu 500 ML 2’Li set +FP Pharma 3’Lü Paket Seti

Bana uygun olanı bul Tüm ürünler

Bu liste, ürünün içeriğinde bu bitkinin bulunduğunu belirtir; yukarıda aktarılan literatür bulgularının ürüne ait bir etki iddiası olduğu anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça