Hayıt

Hayıt nedir, ne işe yarar?

Hayıt kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Vitex agnus-castus L.

Botanik türleri

Vitex botanik cinsi, mineçiçeğigiller (Verbenaceae) familyasının yaklaşık 250-270 farklı botanik türle temsil edilen ve coğrafik dağılımının çoğunlukla tropik ve subtropik, çok az türünün ise ılıman iklim bölgelerinde yoğunlaştığı en büyük cinslerinden birisidir.^1-2 Vitex cinsine ait 30'dan fazla botanik türün fitokimyasal yapısı analiz edilmiş olsa da, detaylı bilimsel araştırmalar daha çok V. agnus-castus (hayıt), V. negundo, V. rotundifolia, V. trifolia ve V. quinata botanik türleri üzerinde yoğunlaşmıştır.²

Diğer adları

Ayıt, ayıd, şifalı ayıt, beşparmak ağacı, Yemen safranı^3-5

İngilizce adları

Agnus castus, agni casti, chasteberry, chaste tree, common chaste tree, lilac chaste tree, Abraham's balm, hemp tree, monk’s pepper, monk’s pepper tree, non’s pepper tree, wild pepper, Indian spice, sage tree, cloister pepper, tree of chastity, true chaste tree, vitex, wild lavender^1-2,5-23

Terapide kullanılan kısımları

Bitkinin toplanıp kurutulmuş olgun meyveleri (veya tohumları) (Fructus Agni Casti)^1-2,5-23

Kimyasal bileşenleri

Flavonoid, iridoid ve diterpen bileşenleri hayıt meyvelerinin temel biyoaktif fitokimyasallardır.^1-2,5-24

Diterpenler: Rotundifuran (%0.04-0.3), vitexilaktone (%0.02-0.17), 6β,7β-diacetoxy-13-hydroxy-labda-8,14-dien (%0.02-0.15), vitexlaktam A (6β-acetoxy-9α-hydroxy-13(14)-labden-16,15-amid, vitexlabdin A-D gibi labdan türü bileşenler içerir.^1-2,5-24

Flavonoidler (%0.05-0.08): Temel bileşen olan kastisin (3',5-dihydroxy-3,6,7,4'-tetramethoxy-flavon) %0.02–2.0 oranlarında bulunur. Diğer flavonoid bileşenler apigenin, vitexin, penduletin, krisosplenol D, krisosplenetin, orientin, isovitexin, isorhamnetin, xylosid, luteolin, homoorientin, isoorientin gibi türlü luteolin 6-C-glikozid türevleri ve sinarosid.^1-2,5-24

İridoid glikozidleri: %0.01-0.21 oranında agnusid (p-hydroxybenzoylaucubin), aukubin (%0.3), eurostesid (10-p-coumaroylaucubin), negundosid, 6'-p-hydroxybenzoylmussaenosidic asit, 10-O-vanil-loylaucubin.^1-2,5-24

Polifenoller (%6.92-13.24): Total polifenollerin %0.24-1.6'sını çeşitli tanenler oluşturur.¹⁰

Esansiyel (uçucu) yağlar (%0.8-1.8): Hayıt tohumunda 85 adet uçucu yağ tespit edilmiştir. Örnek olarak; α-pinen, β-pinen, bornil asetat, 1,8-sineol (%8.4-15.2), lime, limonen, β-karyofilen (%2.1-5.0), α-terpinil asetat, kafur, p-simol, sabinen (%16.4-44.1) ve trans-β-farnesen (%5.0-11.7) verilebilir. %0.5 konsantrasyonunda uçucu yağ kombinasyonunun %35'ini α-pinen, sabinen, β-felandren ve 4-terpinol gibi monoterpenler ve %52'ini ise β-karyofilen, allo-aromadendren, germakren B, spatulenol ve t-kadinol gibi seskiterpenlerin oluşturduğu bildirilmiştir.^1-2,5-24

Diğer bileşenler: Oleik, stearik, palmitik, α-linolenik ve linoleik asitler gibi yağ asitleri.^8-10

Farmakope ve monografiler

WHO (2009)⁵, Gruenwald et al. (2000)⁷, Khan & Abourashed (2010)⁸, Braun & Cohen (2007)⁹, Barnes et al. (2007)¹⁰, American Herbal Pharmacopoeia (1997–2005)¹¹, ESCOP (2003)¹², Alman Komisyon E (1998)¹³, British Pharmacopoeia (2009)¹⁴, Ph Eur (2007)¹⁵, Gail et al. (2010)¹⁶, Martindale the Complete Drug Reference (2009)¹⁷, Kraft & Hobbs (2004)¹⁸, Barrett (2004)¹⁹, Hoffmann (2003)²⁰, Williamson et al. (2009)²¹, Duke et al. (2002)²²

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Hayıt, anayurdu Akdeniz havzası, Kırım ve Asya kıtasının orta ve batı kesimleri olan çok yıllık, kışın yapraklarını döken 1-6 m'ye kadar boylanabilen ve aromatik bir kokusu olan küçük ağaç veya çalı türüdür.^5-8,24 Dünyanın ılıman iklim kuşaklarında, örneğin Anadolu'nun kuzey, batı ve güney kesimlerinde, Arnavutluk, Fas, Nijerya, Brezilya'nın kuzey bölgeleri ve ABD'nin güney eyaletlerinde yoğun olarak yetişmektedir.^5-8,24 Hayıt ağacının dört köşeli, gri renkli, tüylü genç dalları bulunur.^7-8 El ayası görünümlü yaprakları uzun saplı, karşılıklı, bir sonraki ile çapraz gelecek şekilde dizilmiştir. Her yaprak 5-7 yaprakçıktan oluşur ve bunlar parmak gibi sapa bağlandığından beşparmak ağacı diye de anılırlar.⁴ Koyu yeşil yaprakçıkları 1.5-10 cm uzunluğunda, 0.5-2 cm genişliğinde, çoğunlukla keskin kenarlı, mızrak şeklinde, alt yüzeyi beyaz ve tüylü ve üst yüzeyi ise tüysüz ve düzdür. 4-8 8-10 cm uzunluğunda çiçekleri ortada büyükçe sivri başak şeklinde bir 5 dişli çiçek demeti ve ondan daha küçük iki adet yan başlardan oluşur. Çiçek taç yaprakları mavi, pembe, sarımtrak, mor, gümüşsü veya beyaz renklerden oluşur. Çiçek açma mevsimi Temmuz başı ve Eylül sonudur. Yumurta biçiminde yuvarlak olgun meyveleri 2-4 mm çapında, guddeli tüylü, aşırı sert, kızılımsı kahverengi, kahverengimsi veya zeytuni siyah renkli ve ortalama 4-6 adetli gruplar halinde bulunur. Hayıt çok az aromatik bir koku ve yine yumuşak bir şekilde aromatik ve acı bir tada sahiptir.^4-8

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Hayıt, 2,500 yıldır Eski Mısır, Roma, Yunan ve İslam medeniyetlerinde jinekolojik hastalıkların tedavisinde tıbbi bitki olarak çok eski tarihi hikayeye sahip bir bitkidir.^24-34 Plato (M.Ö. 428-348) hayıtın afrodizyak etkisine dikkat çekmiştir.³⁴ Hipokrat (M.Ö. 460-377) olgun hayıt meyvelerinin yara, enflamasyon, dalak büyümesi tedavisinde, doğum sonrası (post-natal) rahim temizliğinde, başağrısı ve yüksek ateşte, terletici olarak, gaz ve şişkinlik tedavisinde ve ishalde kullanılmasını önermektedir. Pliny (23-79) ve Dioscorides (40-90) hayıt tohumunu rahim enflamasyonu, adet düzenleyici ve arttırıcı, ateş ve başağrısı tedavisi ve yeni doğum yapan annelerin sütünü arttırıcı bir ajan olarak kullanımını tavsiye etmektedirler.²⁶ Bitki, kadim İran tıp üniversitelerinde iyi tanınmaktaydı. El-Kindi (801?-866?) bitkiyi epilepsi ve psikoz (akıl hastalığı) tedavisinde kullanmıştır. El-Kindi hayıt ekstresi ile diğer bazı bitkilerin karışımından elde ettiği ve 'Kara Deva' adını verdiği bir ilaç üretmişti.³² Bitki tohumlarının kaynatılmasıyla elde edilen sulu ekstre ve bitki meyveleri Eski Yunan'da rahim enflasmasyonu, beyin ve karaciğer temizleyicisi olarak, adet düzensizlikleri, ağrı, şiş, enflasmasyon, baş ağrısı, romatizma, kontraseptif olarak ve cinsel sorunların tedavisinde kullanılmaktaydı. Antik Persler hayıtı, cinnet, delilik ve epilepsi tedavisinde kullanmaktaydı.^8,25,32 Kadim Arap tıbbında rahim tümörleri ve ağrılarının tedavisi için hayıt banyosu yapılırdı. Aynı zamanda histeri, cinnet ve epilepsi tedavisi için de kullanıldığı bildirilmektedir.²⁶ Eski Roma'da, İffetli Bakireler (Vestal Virgins) iffet sembolü olarak hayıttan yapılmış taç takarlardı.^9,26 19. yy.'da Eklektik hekimler, hayıt meyvesi tentürünü iktidarsızlık ve seksüel melankoli tedavisinde kullanmışlardır. Fakat bu tentürün kadınlar, erkekler veya her iki cins için mi kullanıldığı belirsizdir. Ayrıca bu tentür, adet düzenleyici ve süt arttırıcı olarak ta kullanılmıştır. Ortaçağ Avrupa'sında hayıt tohumları libidoyu bastırmak maksadıyla kullanılmıştır. Hayıtın kuru meyvelerinin biberimsi tatlarından dolayı manastırlarda baharat ve çeşni olarak kullanıldığı ve iddiaya göre libidoyu bastırdığına inanıldığı belirtilmektedir. Bazılarına göre hayıt, cinsel isteği (libido) bastırıcı, kimilerine göre ise cinsel isteği arttırıcı bir bitkidir. Doğal olarak bu etki cinsiyete göre farklılık gösterebilir. Ancak, genel olarak tıbbi bitkilerin cinsiyete göre değişebilen etkileri henüz yeterince araştırılmamış bir alandır.²⁶ Hayıt meyvesi ve yaprakları 16. yy.'da ise adet düzenleyici olarak kullanılıyordu.⁸ Anadolu'da Türk halk tıbbında anksiyete ve mide sancısı tedavisinde, erken doğumu önleyici, diüretik, sindirime yardımcı ve antifungal olarak kullanılır.^8,24-25 Nijerya'da hayıt yaprakları ve kök kabukları depresyon tedavisinde kullanılır. Ayurvedik tıpta, kürtaj amaçlı, diüretik olarak, mide ağrısı ve göz hastalıklarında kullanılır. Brezilya'da Amazonlarda adet düzenleyici, afrodizyak, diüretik, mide ve baş ağrısında ve soğuk algınlıklarında kullanılır.⁸ Geleneksel Avrupa halk tıbbında, olgun hayıt meyvesi premenstrual sendrom ve menopoz semptomları, adet düzensizlikleri, dönemsel mastalji (meme ağrısı), kadınlarda hormonal dengesizlik sendromları gibi çeşitli gebelik ve jinekolojik hastalıkların tedavisinde çok uzun zamandır kullanılmaktadır.^25,28,32-33 Hayıt yemeklerde kullanılmaz.¹⁰ Tohumları çeşni ve baharat ikamesi olarak kullanılır.⁸

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Alman Komisyon E monografisi hayıt tohumlarının (meyvelerinin) premenstrual sendrom, mastodini (meme ağrısı) ve menopoz şikayetlerinde kullanılmasını önermektedir.¹³ 1950 yılından bu yana hayıt meyvesi ekstrelerinden elde edilen türlü tıbbi preparatlar premenstrual sendrom, dönemsel meme hastalıkları, adet rejimi bozuklukları, menopoz ve rahim kanamalarına karşı yaygın biçimde kullanılmaktadır.²⁷ Hobbs (1996) ve Romm (2009), hayıtın; adet azlığı (oligomenore), aşırı kanamalı adet (menoraji), adet görememe (amenore) gibi adet düzensizlikleri (emeniopati); premenstrual sendrom ve semptomlarda, luteal yetersizlikten kaynaklanan luteal faz fonksiyon bozukluğu; özellikle endometriyozis veya anovülasyona ikincil derecede kısırlık; dönemsel mastalji; hiperprolaktinemi; progesteron hormonu yetersiliğinden kaynaklanan sık tekrarlanan düşük doğum; yetersiz anne sütü ve akne tedavisinde klinik kullanımının klinik olarak yaygın olduğunu belirtmektedirler.^33-34 Hayıt tohumu; kastisin, penduletin ve kaempferol gibi flavonoidler; akubin ve agnusid gibi iridoid glikozidler; ketosteroidler; vitexlaktam ve rotundifuran gibi terpenoidler ve limonen, alfa ve beta pinen gibi esansiyel yağlar içerir. 1-2,5-24,27 Klinik çalışmalar ve laboratuvar araştırmaları kuru hayıt tohumlarının premenstrual sendrom, anormal adet düzensizlikleri, mastalji, mastodini ve hiperprolaktinemi gibi hepsi prolaktin düzeylerinin yükselmesi ile ilgili rahatsızlıklarda prolaktin salgısını azaltarak tedavi ve önlenmesinde güçlü bir fitomedisin olduğunu kanıtlamaktadır. Dopaminerjik etkisi nedeniyle hayıtın dopamin D² reseptörleri üzerinde etki göstererek laktasyonu önlediği ve prolaktin düzeylerini baskılayarak azalttığı gösterilmiştir.^1-2,5-36 Premenstrual sendromun patogenezi (hastalık sebebi) üzerinde 100 yıldır yapılan araştırmalara karşın henüz tam olarak anlaşılamamıştır. Bu hastalık ilk olarak 70 yıl önce tanımlanmıştır. Premenstrual sendrom, adetten bir hafta önce görülen çeşitli fiziksel, duygusal ve davranışsal semptomların adet başladığında kısmen hafiflemesi şeklinde görülen bir rahatsızlıktır. Kadınların %80'inden fazlasının ICD-10 kriterlerine göre tanımlanan premenstrual sendrom semptomlarından birini yaşadığı bildirilmektedir. Hayıt tohumu bu hastalık tedavisinde en uzun zamandır kullanılan ve en iyi araştırılmış bir dopaminerjik fitoöstrojendir.^{27-29,30,35-36} Bitki tohumunun içerdiği diterpenlerin dopaminerjik etkisi olduğu gösterilmiştir. 1-2,5-36 Premenstrual sendrom gibi jinekolojik hastalıkların hayıt tohumu ile tedavisinin hemen hiçbir yan etkisinin olmadığı bildirilmiştir.^30,36 Bitkinin jinekolojik hastalıkların tedavisinde güçlü etkisine ilaveten tercih edilmesindeki sebeplerden bazıları da kullanılan hormonal veya psikotropik ilaçlara hastanın yanıt vermemesi veya tolerans göstermemesidir.³⁰ Hayıt tohumlarının östrojenik, progesterojenik, uterin stimüle edici aktiviteye sahip olması, emenagog etkisi, galaktagog etkisi ve düşük engelleyici etkisi bildirilmektedir ve kısırlık, kadınlarda hormonal bozuklukların tedavisi, doğum sonrası plasentanın atılması ve prematüre ovaryen bozukluğu, anne sütü eksikliği, akne ve fibroidlerin tedavisinde etkili olduğu gösterilmiştir.^1-2,5-36 Hayıtın içerdiği fitokimyasalların insanlarda iyi huylu (benign) ve kötü huylu (malign) prostat epitelyal hücrelerde apoptosis etkisi gösterdiği ve hücrelerin çoğalmasını engelleyen antiproliferatif ve antitümör etkisi gösterdiği bildirilmiştir.³⁵ Hayıtın içerdiği 8 adet luteolin türevlerinden (flavonoidler) 7'sinin farelerde lenfatik lösemiye karşı sitotoksik etki gösterdiği bildirilmektedir.²⁸

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Hayıt tohumları son derece güvenlidir. Normal dozlarda gıda takviyesi olarak tüketildiğinde herhangi bir yan etkisi, kontraendikasyonu ve zehirliliği (toksisitesi) yoktur. Deneysel çalışmalar hayıtın insan metabolizmasında çok iyi tolere edildiğini ortaya koymaktadır.^{5,7-10,16-23,33-34} Hamileler, emzikli anneler ve küçük çocukların normal dozlarda kullanımında yan etkisine dair herhangi bir bilimsel veri bulunmamaktadır. Bu nedenle bu kişiler tarafından dikkatle kullanılmalıdır.^{5,7-10,16-23,33-34} Bazı medikal herbalistler, güç gebe kalma durumlarında hamileliğin ilk 8 haftasında bitkinin kullanımını tavsiye etmektedirler.⁹ Kanser tümörü taşıyan ve östrojen ve progesterona duyarlılığı olan hastaların, bu durumlarda güvenilirliği kanıtlanana kadar bitkiyi kullanmamaları önerilir.⁹ Bilimsel literatür hayıtın ilaçlarla hiçbir etkileşiminin olmadığını bildirmektedir. Fakat yine de hayıtın, dopamin agonist etkilere sahip olması nedeniyle dopamin agonist veya dopamin antagonist etkisi olan ilaçlarla etkileşim gösterme olasılığına dikkat edilmelidir. Yine östrojenik bileşenler içermesi nedeniyle bu bileşenlerin, östrojenleri ve tamoxifen gibi östrojen antagonistleri güçlendirici veya antagonistik etkisinin olup olmadığı belirsizdir. Hayıt opioid reseptörlerine bağlansa da opioid analjezikler ile ciddi bir etkileşime gireceği beklenmemelidir. Hayıtın besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi bildirilmemiştir.^{5,7-10,16-23,33-34}

Hayıt içeren Doğal Markam ürünleri

Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan'ın formülasyonlarıyla üretilen ve hayıt içeren ürünler:

• FP PHARMA Hayıt Tohumlu Karışık Bitki Çayı 043 K-HMN 30 Gr

Bana uygun olanı bul Tüm ürünler

Bu liste, ürünün içeriğinde bu bitkinin bulunduğunu belirtir; yukarıda aktarılan literatür bulgularının ürüne ait bir etki iddiası olduğu anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça