Ceviz

Ceviz nedir, ne işe yarar?

Ceviz kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Juglans regia L.

Botanik türleri

Ortak ismi ceviz olan Juglans cinsinin 151 veya 212 farklı türü bulunur. Ceviz cinsi dört bölüme ayrılır: Juglans sect. Juglans, Juglans sect. Cardiocaryon, Juglans sect. Rhysocaryon ve Juglans sect. Trachycaryon. Juglans sect. Cardiocaryon bölümü çok uzun (40-90 cm) yapraklı ve kalın kabuklu meyveleri olan ve sıklıkla Kuzeydoğu Asya'da görülen bir türdür. J. ailantifolia Carr. (Japon cevizi), J. ailantifolia (kalp cevizi) ve J. mandshurica Maxim. (Mançurya veya Çin cevizi) örnek verilebilir. Juglans sect. Rhysocaryon (siyah ceviz) bölümü uzun (20-50 cm) yapraklı ve ağaç gövdesi çok sert ve anavatanı Kuzey ve Güney Amerika olan bir türdür. Örnek olarak, J. nigra L. (Doğu siyah cevizi), J. californica S.Wats. (Kalifornia siyah cevizi) ve J. australis Griseb. (Arjantin veya Brezilya cevizi) verilebilir. Juglans sect. Trachycaryon bölümü çok uzun (40-90 cm) yapraklı ve kalın kabuklu meyveleri olan ve sıklıkla Kuzey Amerika'nın doğu bölgelerinde görülen bir türdür. Ağaç gövdesi oldukça yumuşaktır. J. cinerea L. (akceviz veya beyaz ceviz) örnek olarak verilebilir. Son olarak Juglans sect. Juglans bölümü geniş (20-45 cm) yapraklı ve sert ağaçlı olup Güneydoğu Avrupa ve OrtaAsya'da yaygın olan bir türdür. J. regia L. (adi ceviz) ve J. sigillata Dode (demir cevizi) örnek verilebilir.²

İngilizce adları

Walnut, English walnut, Caucasian walnut, Circassian walnut, Persian walnut, American walnut, Eastern black walnut, Greek nut, carya, Jupiter's nut, black walnut, white walnut, butternut^2-3

Terapide kullanılan kısımları

Yeşil ceviz meyvesi kabuklarının ve yaprakların orta damarlarının ayıklandığı kurutulmuş tüylü ceviz yaprakları (Folium juglandis)^2-3

Farmakope ve monografiler

Alman Komisyon E (2000)⁴

Kimyasal bileşenleri

Tanenler (%8-10): Galloilglukoz ve ellagitanenler.^4-5

Naftalen türevleri: Juglon (5-hydroksi-1,4-naftokinon), hidrojuglon ve hidrojuglonglikozid.^4-5

Flavonoidler: Hiperosid, kuersitrin, kamferol ve juglanin.^4-6

Yağ asitleri ve eterik yağ türevleri: %0.01-0.03 oranında germakren, karyoflen, limonen, linoleik, oleik, linolenik ve palmitik asit.^3-7

Diğer kimyasal bileşenler: Beta karoten, lisin, protein, yüksek miktarda C ve B kompleks vitaminleri, kalsiyum, demir, magnezyum, manganez, sülfür, iyot, fosfor, potasyum, selenyum, silikon ve çinko.⁶

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Adi ceviz, İran cevizi veya İngiliz cevizi adıyla bilinen (Juglans regia L.) türünün anavatanı bilhassa İran ve Ortadoğu'dur.^1-2,6 Bugün Balkanların doğusundan güneydoğu Avrupa, Türkiye, Kafkasya, İran'ın kuzeyi ve Ortaasya'ya, Himalayalara ve Çin'in güneydoğusuna kadar uzanan bir bölgede yabani olarak yetişen yaygın bir türdür. Bugün pek çok kültür üreticiliği yapılmaktadır. En büyük adi ceviz ormanları Kırgızistan'ın Celalabad ilinin Arslanbob bölgesindeki 1000-2000 m'lik rakımlarda bulunur.⁸ Türkiye'de de her bölgede yetişir. Kaliforniya en büyük ceviz üreticisidir. Ancak, Türkiye, Yunanistan, İtalya, Fransa ve Romanya da önemli üretici ülkelerdir.¹ Kışın yapraklarını döken adi ceviz 20-35 m'ye kadar boylanabilen ve 2 m yarıçapındaki ağaç gövdesi kısa ve zirveye doğru genişleyen ve yoğun orman koşullarında ağaç ne kadar uzun olsa da dar toparlak bir görünüm sergileyen bir türdür. Büyüyebilmek için uzun süren yazlar, bol güneş ve zengin mineralli toprak ister. Köklerini çok derinlere salarak büyür. Ceviz ağacı 200 yıldan fazla yaşayabilir. Ağaç kabuğu ağaç gençken pürüzsüz ve düz ve zeytin yeşili ile kahverengiye çalan bir renge sahipken, yaşlandıkça gövde ve dallar gümüşsü gri renge bürünür ve delikli ve pürüzlü bir hal alır. 20-45 cm uzunluğundaki sıralı döşenmiş yeşil yaprakların etrafında 5-9 adet yaprakçıklar bulunur. En büyük yaprakçıklar en tepede bulunur ve 10-18 cm uzunluğa ve 6-8 cm genişliğe sahiptir. Yapraklar ovulduğunda aromatik bir koku salar. Tadı çok acıdır. Cevizin dişi ve erkek çiçekleri bulunur. Erkek çiçekler 5-10 cm uzunluğunda sarkık salkımlı iken dişi çiçekler dal uçlarında 2-5'li kümeler halinde bulunur. Erken baharda ve yaz başlarında çiçek açar. Sonbaharda beyaz benekli yeşil etsi kabuğunun içinde kahverengi ve kıvrımlı odunsu kabuklu bir meyveye durur. Kabuğu ile birlikte yuvarlak meyvesi sonbaharda dökülür. Adi ceviz ağacının kabuğu diğer türlere göre nispeten ince ve yenebilen meyvesi çok zengin bir aromaya sahiptir. Ceviz ağacı kerestesi çok sert ve ağırdır. Dayanıklılığı, ışıltısı ve renk değiştirme özellikleri ile endüstriyel anlamda çok kıymetlidir. Taze olarak kesildiğinde ilk önce hardal rengi sonraları çikolata-kahverengi veya siyah renk alır. Ceviz meyvesi kabuğunda bulunan juglon kimyasalı boya, koyu kahverengi mürekkep ve tahta boyası yapımında kullanılır.²

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Cevizin Latince botanik ismi Juglans, Jovis (Jüpiter) glans (yemişi) (Jupiter'in yemişi) kelimelerinden türetilmiştir. Antik inanışa göre altın dönemde tanrılar ceviz yerken sıradan insanlar meşe palamutu yiyorlarmış.^9-10 Juglans regia türünün adındaki regia (krallara layık, kraliyet) kelimesi cevizin albenili görünüşü ve yiyecek ve kereste olarak tarihsel önemine atıfta bulunmaktadır.⁹ Adi ceviz, ABD hariç bütün dünyada İngiliz cevizi veya İran cevizi olarak ta adlandırılır.¹¹ Romalılar, ceviz İtalya'ya İran'dan getirildiği için İran orijinli olduğunu sanıyorlardı.^9-10 Esas itibariyle cevizin anavatanının neresi olduğunu bilmek bugün için çok zordur. Zira artık her yerde yetiştirilmektedir. Yine de büyük ihtimalle ilk olarak Güneydoğu Avrupa ve Anadolu'dan Himalayalara kadar bir bölgede yetiştirilmiş olabileceği düşünülebilir.⁹ İngiliz cevizi ismi, 14.yy. ortalarında İngilizlerin Akdeniz ülkelerinden satın aldıkları cevizi tüm dünyaya gemi ticareti yoluyla taşımalarından dolayı verilmiştir.^9,11 Eski Roma'da, düğünlerde damadın sıhhat, hastalık ve kötülükleri savmak ve bereketi arttırmak için ortaya ceviz saçması bir gelenekti.⁹ Amerikalı Kızılderililer siyah ceviz yaprak ve kabuklarını cilt problemlerinde ve müshil olarak kullanıyorlardı. Vitaminlerin keşfedilmesinden çok önce halk tabipleri tecrübe ile ceviz reçelini bağışıklık sistemini geliştirici ve güçlendirici bir ilaç olarak kullanıyorlardı. Bugün cevizin yüksek oranlı C ve B kompleks, beta karoten ve mineral zengini bir meyve olduğunu biliyoruz. Herbalistler cevizi sıraca hastalığı, ülser, raşitizm, iskorbüt ve ağız gargarasında kullanmışlardır. Rus askeri hastanelerinde de ceviz yara ve ülser tedavisinde sterilizasyon ve süratle iyileştirici bir ilaç olarak kullanılmıştır. 20. yy. başlarına kadar taze ceviz kabuğu kahverengi saç boyasının temel kaynağı olarak kullanılıyordu. ABD'de geçen yüzyılda 1820-1905 döneminde Amerikan Bitkisel Farmakopesi'nde ceviz kabuğu, yaprakları, iç kabuğu ve meyveleri bitkisel tıpta kıymetli bir ilaç olarak tanıtılıyordu.⁶ Geleneksel halk tıbbında haricen ceviz astrenjan ve yumuşatıcı olarak ciltte orta derecede oluşan iltihaplarda, aşırı terlemede, akne, egzema, uçuk, mantar enfeksiyonları, kaşıntı, yanıklar, saç dökülmesi ve ülserlerin tedavisinde kullanılır. Ceviz ağız yoluyla olarak kolit gibi gastrointestinal iltihaplanmalarda, bağırsak kurtlarını dökmek, dolaşım ve solunum sistemi hastalıklarında, anemide ve ve kanı temizlemek için kullanılır.^3-4,7,12-14 Çin halk tıbbında astım, beriberi (polinefrit), lumbago (bel ağrısı), iktidarsızlık ve kabızlıkta kullanılır. Hint halk tıbbında ceviz romatizmal şikayetlerde ceviz yağı da tenyalara karşı kullanılır. Ceviz yemişinin afrodizyak etkisi olduğu düşünülür ve ayrıca dizanteri ve kolik (kalın bağırsak ve karındaki oluşan sancı) tedavisinde de kullanılır.³

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Alman Komisyon E monografileri ceviz yapraklarının haricen astrenjan ve yumuşatıcı olarak ciltte orta derecede oluşan yüzeysel iltihaplarda ve el ve ayaklardaki aşırı terlemede kullanımını uygun görmektedir.⁴ Ceviz yapraklarında bulunan tanenler astrenjan etkiye sahiptir.^4,15-17 Ceviz yaprağında bulunan juglon bileşeninin güçlü antiviral, antibakteriyel ve antifungal etkileri vardır.^4,7 Juglon bileşeninin Trichophyton mentagrophtes, Bacillus anthracoides, B. cereus, B. anthracis ve B. subtilis bakterilerine karşı antibiyotik etki gösterdiği kanıtlanmıştır.¹⁸ Cevizin Mycobacterium tuberculosis bakterisine karşı antitüberküler etkisi in vitro gösterilmiştir.¹⁹ Ceviz yaprağı çoklu doymamış yağ asitleri yönüyle çok zengin olduğu için kan lipid (kolesterol) seviyesini düzenler ve diğer kardiyovasküler hastalık risk faktörlerini engeller. Amerika Birleşik Devletleri Gıda ve İlaç İdaresi (FDA) 2004 Mart'ında cevizin sağlığa yararlı bir gıda olduğunu onaylamıştır. Cevizin kalp sağlığına etkilerini inceleyen 365 deneğin katıldığı çok sayıda klinik deneyin sonuçlarının tartışıldığı bir mega analizde, kontrollü diyetlerle karşılaştırıldığında, cevizle zenginleştirilmiş diyetlerin toplam kolesterol ve kötü kolesterol (LDL) düzeyini dikkate değer oranında azalttığı gözlenmiştir. Ek olarak mega analizde yer alan çalışmalara göre, cevizin güçlü bir antioksidan ve antienflamatuar yeteneğe sahip olduğu ve kilo aldırıcı bir yan etki taşımadığı belirtilmektedir.²⁰ Bir diğer mega analizde cevizin kardiyovasküler sağlık üzerinde etkilerini inceleyen çok sayıda klinik deneyin sonuçlarına göre ceviz tüketimi ile koroner kalp hastalıkları arasında zıt bir ilişki tespit edilmiştir. Bol miktarda tekli doymamış yağ asitleri içeren diğer kabuklu yemişlere göre ceviz bol miktarda n-6 (linoleat) ve n-3 (linolenat) gibi çoklu doymamış yağ asitleri içerir. Ceviz ayrıca bol miktarda yağ içerdiği halde çok az doymuş yağ asiti içerir. Bunu dışında cevizin düşük lisin:L-arginin oranına sahip olması, yüksek düzeyde E vitamini, arginin, folat, lif, tanenler ve polifenoller gibi sağlığa yararlı pek çok bileşene sahip olması da terapötik etki spektrumunu arttırmaktadır. Cevizin içerdiği fitokimyasallar kolesterolü safrada bağlar ve absorbe edilmesine engel olurlar. Bu şekilde kolesterol atık madde olarak vücuttan uzaklaştırılır. Doymamış yağ asitleri kan damarlarının geçirgenliği azaltarak esnekliğini arttırırlar.²¹ İspanya'da kardiyovasküler risk faktörlerinin çok yaygın olmasına karşın iskemik kalp hastalığı ve kalp hastalığından ölüm oranlarının düşük olmasının ceviz ve benzeri kabuklu yemiş, deniz mahsulleri ve zeytinyağı gibi doymamış yağ asitlerinin bol miktarda tüketilmesinden kaynaklanabileceği düşünülmektedir. Cevizin içerdiği oleik, alfa linolenik ve dokosaheksaenoik doymamış yağ asitlerinin bol miktarda tüketiminin iskemik kalp hastalığı ve koroner kalp hastalığından ölüm riski ile ters ilişki içinde olduğu görülmüştür.²² Cevizle zenginleştirilmiş diyet rejiminin kandaki total kolesterol düzeyini %4.5 oranında düşürerek kardiyovasküler hastalık riskini azalttığı gösterilmiştir.²³ Cevizle zenginleştirilmiş bir beslenmenin yüksek bir antiaterojenik ve osteoblastik etki göstererek kardiyovasküler ve kemik sağlığını korumakta yararlı etkileri olabileceği in vitro gösterilmiştir. 23 kişinin katıldığı klinik bir çalışmada deneklere 6 hafta süresince normal Amerikan diyeti, linoleik asit içeren diyet ve alfa linoleik asit diyeti uygulanmıştır. Her bir diyetin özel kemik metabolizması ve rezorpsiyon (emilimi) düzeyleri ölçülmüştür. Araştırma sonuçlarına göre cevizin içerdiği omega-3 çoklu doymamış yağ asitlerinin süregelen kemik formasyonu düzeylerinde kemik rezorpsiyonunu azaltarak kemik metabolizmasına önemli koruyucu etkiler sağladığı gösterilmiştir.²⁴ Ceviz yaprağı antioksidan etkisiyle kan şeker düzeylerini düşürerek lipid metabolizmasına pozitif etki sağlamaktadır. Ayrıca karaciğerin fonksiyonel yetersizliğini önlediği ve sentezleyici enzimleri birleştirdiği, hepatositlerin antitoksik etkilerini arttırdığı ve böbreklerin fonksiyonel yetersizliğine geliştirici etkileri olduğu gösterilmiştir.²⁵ Ceviz yapraklarının diyabetli sıçanlarda antidiyabetik etkileri gösterilmiştir.²⁶ Yale Üniversitesi'nden bir grup bilim adamının 14 kadın ve 10 erkek hasta üzerine yaptığı klinik deneylerde cevizin tip 2 diyabet hastalığında kan şeker düzeylerini belirgin bir şekilde dengelediği gösterilmiştir. Hastalara 8 hafta süresince normal diyetleriyle birlikte ceviz ve takip eden 8 hafta süresince de normal diyetleri uygulanmıştır. Sonuç olarak, cevizle zenginleştirilmiş diyetin kardiyovaskiler riskin önemli bir ön göstergesi olan endoteliuma bağlantılı vazodilasyonu geliştirerek kardiyak risk ihtimalini azalttığı gözlenmiştir.²⁷ Bir başka klinik deneyde tip 2 diyabet hastalarına uygulanan yoğun çoklu doymamış yağ asiti içeren ceviz diyeti sonucu hastaların LDL kolesterol düzeylerinde %10 azalma ve HDL kolesterol düzeylerinde ise büyük artışlar gözlemiştir.²⁸ Ceviz ve ceviz yaprağı insan vücudunun ihtiyaç duyduğu omega-3 yağ asiti ve alfa linolenik asitleri bol miktarda içerir. Cevizin içerdiği alfa linolenik asit, fitosteroller, E vitamini, juglon, ellagik asit ve melatonin bileşenlerinin antikanser ve kemoprotektif etkileri yoğun olarak araştırılmıştır. Ceviz yaprağının içerdiği juglon fitokimyasalının antimutajenik etkisi olduğu tahmin edilmektedir. Lökoplaki hastalığı dil, yanak mukozası, dişeti veya serviks üzerinde beyaz lekeler şeklinde kendini gösteren bir lezyondur. Çok katlı yassı epiteli keratinizasyonu sonucu oluşur ve prekanseröz kabul edilir. Cevizin dil ve dudaklarda görülen lökopilakiye karşı etkili olduğu bildirilmiştir.³ Cevizin yüksek oranlı fenolik fitokimyasalları antioksidan ve antiproliferatif etkiye sahip olmasını sağlamaktadır. Ceviz yapraklarındaki juglon, ellagik asit ve diğer güçlü asit fraksiyonlarının ceviz diyeti uygulanan farelerde belirgin bir şekilde tümör hücreleri büyümesini yavaşlatarak baskıladığı gösterilmiştir.²⁹ Farelerde ceviz tüketiminin kolorekteral kanser gelişimi üzerinde araştırıldığı bir çalışmada, cevizin anjiogenezi baskılayarak kolorekteral kanser büyümesini engellediği in vivo gösterilmiştir.³⁰ Demans (bunama) veya Alzheimer hastalıklarının kesin bir tedavisi henüz bilinmese de, muhakeme yeteneğinin azalması önlenebilmektedir. Yaşlı farelere 8 hafta boyunca uygulanan ceviz diyetinin yaşla ilgili motor, anlama ve muhakeme yetersizliğinin düzeltilebildiği gösterilmiştir.³¹ Kısaca özetlersek ceviz ve ceviz yaprağı tüketimi; tip 2 diyabet rahatsızlığında açlık kan şekerini düşürmekte, ateroskleroz, insülin direnci ve tip 2 diyabet ile bağlantılı enflamatuar göstergelerin düzeylerini azaltmakta, arteriyal basıncı azaltmakta, kan düşük yoğunluklu (LDL-kötü kolesterol) düzeylerini ve açlık şeker düzeylerini düşürmekte fakat yüksek yoğunluklu (HDL-yararlı kolesterol) düzeylerini yükseltmekte, kardiyovasküler ve diyabet gibi risk faktörlerini içeren metabolik sendromların yönetimini geliştirmekte, kas ve kemik metabolizmasını güçlendirmekte ve anlama ve muhakeme yeteneğini geliştirmektedir.

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Ceviz yaprağının normal dozlarda besin veya tıbbi bitki olarak kullanımı son derece güvenlidir. Normal dozlarda gıda olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu, yan etkisi ve zehirliliği yoktur. Hamile, emzikli anneler ve küçük çocukların normal dozlarda, besin veya tıbbi bitki olarak kullanımında yan etkisine dair herhangi bir bilimsel veri bulunmamaktadır.^3-4 Tıbbi bitkiseller, doğal oldukları için çok daha az yan etkiler gösterirler. Dolaysıyla genellikle tıbbi bitkilerin doğal besin olarak ve gıdalarla tüketimi çoğu kez son derece güvenlidir. Ceviz yaprağının hiçbir ilaç ile etkileşimi yoktur. İlaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır. Ceviz yaprağının besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.^3-4

Ceviz içeren Doğal Markam ürünleri

Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan'ın formülasyonlarıyla üretilen ve ceviz içeren ürünler:

• FP PHARMA Ceviz Yapraklı Ardıç Tohumlu Karışık Bitki Çayı 065 ŞKR 30 Gr
• FP PHARMA Ceviz Yapraklı Karışık Bitki Çayı 019 FLC 30 Gr
• Doğalmarkam 3'lü Junior Kids Çocuk Majun 250 gr
• Doğalmarkam Junior Kids Çocuk Majun 250 gr

Bana uygun olanı bul Tüm ürünler

Bu liste, ürünün içeriğinde bu bitkinin bulunduğunu belirtir; yukarıda aktarılan literatür bulgularının ürüne ait bir etki iddiası olduğu anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça