Böğürtlen

Böğürtlen nedir, ne işe yarar?

Böğürtlen kimlik bilgileri

Botanik türleri

Rubus fruticosus L. veya (R. ulmifolius) en iyi yabani böğürtlen türüdür. Böğürtlen cinsinin (Rubus L.) 375'den fazla farklı türü bulunur.¹ R. loganobaccus (Logan böğürtleni), R. caesius veya R. vitifolius (damla böğürtlen), R. chamaemorus (bulut böğürtlen), R. boysenberry (Boysen böğürtleni), R. ideaus (ahududu), R. illecebrosus (çilek ahududu), R. kuntzeanus (Çin ahududu) ve R. phoenicolasius (Japon ahududu) en iyi bilinen örnekleridir. Pek çok hibrid türleri vardır.²

Diğer adları

Diken çileği, diken dutu, diken dudu³

İngilizce adları

Blackberry, bramble, brambleberry, dewberry, goutberry, high blackberry, loganberry, wineberry, boysenberry, thimbleberry, cloudberry, fingerberry, scaldhead^2,4-5

Terapide kullanılan kısımları

Bitkinin çiçeklenme döneminde toplanıp kurutulmuş yaprakları (Folium rubi)^4,6

Farmakope ve monografiler

Alman Komisyon E (2000)⁶

Kimyasal bileşenleri

Böğürtlen yaprağının çok güçlü antioksidan özelliğinden büyük ölçüde içerdiği fenolik bileşenler sorumludur.^7-8

Tanenler (%8-14): Böğürtlen yaprağında bulunan en önemli fitokimyasal bileşenler tanenlerdir. Örnek olarak galotanenler, dimerik ellagitanenler verilebilir.^4,7-8

Meyve Asitleri: Sitrik asit, izositrik asit, malik asit ve oksalik asit.^4,7-8

Diğer fenolik bileşenler: Galik asit, kuersetin, vilosin, siyanidin ve antosiyanidinler.^7-8

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Anayurdu Avrupa'dır.^4-5 Kuzey Yarıküre'nin ılıman iklime sahip kesimlerinde pek çok böğürtlen cinsi ve hibridleri yabani olarak yetişir. Amerika ve Avustralya'ya sonradan götürülmüştür.⁴ Çok yıllık dikenli bir çalı türüdür. Anadolu'da ormanlıklarda, yol ve bahçe kenarlarında yabani olarak yetişen türlerine sıkça rastlanır.³ Bazı türlerinin kültürü yapılır. Hibridleştirilen yeni kültür türlerinden elde edilen daha iri meyveler ve yetiştirilme sezonunun uzaması ve böğürtlenin sağlık bakımından öneminin anlaşılması gibi nedenlerle ticari itibarı ve önemi de artmıştır. Ticari üretimi Washington, Oregon ve Arkansas gibi ABD eyaletlerinde, Yeni Zelanda ve Meksika'da yoğunlaşmıştır.² Çabuk yetişen dikenli bitkinin boyu 2 m'ye kadar boylanabilir. Böğürtlen çalısı dikenli dalları ile önce dikine doğru uzarken daha sonra sarmaşık gibi geriye doğru kıvrılarak gelişir. Toprağa kadar geri kıvrılabilen dallar yeni bir bitkinin köklerini oluşturacak şekilde gelişebilirler. Eski dallar meyve verir ve 2-3 yıl meyve verdikten sonra hayatiyetlerini kaybederler. 5'li kümeler oluşturan yeşil yapraklarının üstü genelde tüysüz ve alt kısmında ise grimsi beyaz küçük tüylere sahiptir.^2,4 Beyaz veya soluk pembe renkli çiçekleri talkım halinde bulunur. Çiçek çanağı 5 sepalli ve taç yaprakları da 5'lidir. Çiçekleri sayısız erkekorgan (stamen) ve tohumluk (dişiorgan) bulundurur. Böğürtlen meyvesi dut ağacının meyvesi gibi botanik bilimi açısından gerçek bir meyve sayılmaz. Botanik terimiyle küçük sert çekirdekli meyveciklerden (druplet) oluşan birleşik bir meyve olarak değerlendirilir.² Meyveler siyah veya kızılımsı siyah renklere sahiptir.⁴

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

2500 yıl önce yaşanan Demir Çağı döneminden elde edilen fosil kalıntılarına göre Haraldskær Kadını'nın böğürtlen tükettiği anlaşılmıştır. Bu kanıtlar bize böğürtlen meyvesinin insanların besin listesine çok eski dönemlerde girdiğini göstermektedir. Eski Yunan ve Romalı bilim adamları böğürtleni gut hastalığının tedavisinde kullanıyorlardı. Ortaçağ'da böğürtlen yaprakları diş eti kanamalarının tedavisinde ve vücutta biriken suyun atılması için kullanılmaktaydı. Bir cerrah ve eczacı olan John Gerard (1545-1612) 1597'de yazdığı Bitkilerin Genel Tarihi adlı kitabında böğürtlen yapraklarının kıymetli bir astrenjan (doku ve damar büzüştürücü) özelliklere sahip, hemoroid (basur) tedavisinde bağırsakları yumuşatıcı, böbrek ve safra taşlarını düşürücü ve boğaz ve ağızlardaki iltihabı kurutucu özelliklerinden söz etmektedir.⁹ Böğürtlen yaprakları ayrıca ülser, ishal, ödem, kanamalar, guatr, hazımsızlık ve şişkinlik tedavilerinde de kullanılmıştır.^4,9 Böğürtlen meyveleri taze olarak tüketildiği gibi şurup, meyve özütü, reçel ve jel yapımında da kullanılır. Kurutulmuş böğürtlen yaprak ve meyveleri meyve çayı olarak ta tüketilir.⁹

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Alman Komisyon E monografileri böğürtlen yapraklarının diyare (ishal) ve ağızda ve yutakta (farenks) oluşan iltihaplı hastalıkların tedavisinde kullanımının uygun olduğunu belirtmektedir.⁶ Böğürtlen yaprakları bilhassa nedeni belirsiz veya akut ishal durumunda ve ağız boşluğu ve boğaz mukozasının orta düzeyde iltihaplı hastalıklarında kullanılır. Bitki yapraklarının güçlü astrenjan, antioksidan ve antidiyaral etkisi içerdiği çok yüksek tanen ve diğer fenolik bileşenlerin varlığından kaynaklanmaktadır.^4,7-8 Böğürtlen yaprakları çok güçlü astrenjan etkiye sahip olduğu için iç ve dış kanamaları durdurmakta çok etkilidir. Bu amaçla hemofili, rektum, ağız, diş eti kanmalarında ve aşırı adette kullanılır. Dizanteri, kolera, hemoroid ve kusmaların tedavisinde de etkili olduğu belirtilmektedir.⁹

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Böğürtlen yaprağının normal dozlarda besin veya tıbbi bitki olarak kullanımı son derece güvenlidir. Normal dozlarda gıda olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu, hiçbir yan etkisi ve zehirliliği yoktur. Hamile, emzikli anneler ve küçük çocukların normal dozlarda, besin veya tıbbi bitki olarak kullanımında yan etkisine dair herhangi bir bilimsel veri bulunmamaktadır.^4,9 Ancak güçlü bir astrenjan etkiye sahip olduğu düşünülürse çok uzun dönemli veya aşırı dozlarda kullanımı kadınlarda adet azlığına yahut amenore (adet görememe) veya oligomenore (adetin anormal seyrekleşmesi) neden olabilir. Tıbbi bitkiseller, doğal oldukları için çok daha az yan etkiler gösterdiklerinden dolayı genellikle tıbbi bitkilerin doğal besin olarak ve gıdalarla tüketimi çoğu kez son derece güvenlidir. Böğürtlen yaprağının hiçbir ilaç ile etkileşimi yoktur. İlaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır. Böğürtlen yaprağının besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.^4,9

Böğürtlen içeren Doğal Markam ürünleri

Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan'ın formülasyonlarıyla üretilen ve böğürtlen içeren ürünler:

• FP PHARMA Bögürtlen Yapraklı Karışık Bitki Çayı 031 30 Gr

Bana uygun olanı bul Tüm ürünler

Bu liste, ürünün içeriğinde bu bitkinin bulunduğunu belirtir; yukarıda aktarılan literatür bulgularının ürüne ait bir etki iddiası olduğu anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça