Ayrık Otu

Ayrık Otu nedir, ne işe yarar?

Ayrık Otu kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Agropyron repens (L.) P. Beauv.

Botanik türleri

Elymus, Elytrigium ve Agropyron olarak üç farklı cinse ayrılır. Bu cinslerin taksonomik olarak çeşitli alt türleri bulunur. Triticum repens L., Elytrigia repens (L.) Desv. ex Nevski ve Elymus repens (L.) Gould gibi farklı türleri vardır. Ayrık otu Cynodon dactylon (büyük ayrık otu) ile karıştırılmamalıdır.^1-3

Diğer adları

Köpek çimeni⁴

İngilizce adları

Couch grass, quitch grass, witchgrass, twitch grass, scotch quelch, dog grass, quick grass, twitch, cutch, durfa grass, quack grass, triticum, agropyron^1-3

Terapide kullanılan kısımları

Bahar veya sonbaharda toplanan yıkanmış ve bitkinin kurutulmuş bütün veya kesilmiş rizomları (Rhizoma agropyroni, veya rhizoma tritici).^1,5 Kök saçakları kullanılmaz.⁵

Kimyasal bileşenleri

Karbonhidratlar: Fruktoz, glukoz, %2-3 oranında inositol ve mannitol, %10 civarında müsilaj bileşenleri, pektin ve %3-8 oranında bir polifruktozan olan tritisin.^1-3

Siyanojenetik glikozidler: Henüz belirlenmemiştir.²

Flavonoidler: Trisin ve diğer belirlenmemiş flavonoidler.²

Saponinler: Detaylar belirtilmemiştir.²

Uçucu yağlar (%0.05): %95'i agropiren bileşeninden oluşur.^2-3 Gerçi bu bileşenin mevcudiyeti tartışmalıdır.² Uçucu yağların diğer bileşenleri monoterpenler olup %10.81 oranında karvakrol, %6.81 transanetol, %5.5 karvon, %4.3 timol, %3.5 mentol, %1.4 menton, %1.1 oranında p-simen ve üç farklı seskiterpen içerir.^2-3

Diğer bileşenler: %1.5 oranında sabit yağlar, vanilin glukozit gibi glikozitler, silikon, demir, A ve B vitamini.^2-3

Farmakope ve monografiler

British Pharmacopoeia (2009)⁵, Ph Eur (2007)⁶, Alman Komisyon E (2000)⁷, European Medicines Agency (2011)⁸

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Ayrık otunun anavatanı kuzey yarım kürenin ılıman kesimleridir. Asya, Kuzey Afrika ve en çok Avrupa'da görülür. Grönland, Güney Amerika, Avustralya ve Yeni Zelanda'ya sonradan götürülmüştür. Dünyanın hemen her yerinde yetişebilmektedir.¹ Türkiye'de 20 türü yetişmektedir.⁴ Ayrık otu çok yıllık otsu bir bitkidir. 20 cm ile 1.5 metre uzunluğa erişebilen, istilacı kök gövdeye sahip, dik veya kalkık uçlu gövdesi vardır. Gövdesinin uzun, kof ve parçalara ayrılmış bir görünümü vardır. Yaprak kını tüylü dip kısmı haricinde tüysüzdür. Kısa dilcikler 0,5 mm uzunlukta ince ve kulakçıklar zarımsı yapıdadır. İnce ve yassı yaprakları çimen yeşili veya grimsi yeşil renklere sahiptir. Yaprakların uzunluğu 10-20 cm civarında olup genişliği 5-10 mm'dir. Yaprakların üst kısımlarında kaba tüyler bulunsa da alt kısımları genelde tüysüzdür. 5-7 çiçekli 20'li gruplar oluşturan başaklar 10 cm uzunluğunda bir kulakçığa sahiptir. Çiçekteki her bir başçık 5-6 çiçekçik verir. Başakçıklar (anter) 5-6 mm meyveleri ise 6-7 mm boyundadır. Ayrık otu kokusuzdur. Şekerli tadı adeta meyankökünü andırır. Ayrık otu, kök sap, saçak kökler ve kısa gövdeden oluşur. İnce uzun yaprakları gelişmeden bahar mevsiminde toplanır. Rizomları (kök sapları) ise arazi sürüldükten sonra toplanır. Toplanan rizomlar temizlenir, yıkanır ve yaklaşık 35 derecede kurutulur.¹ Yoğun oranda protein ve nişasta içerdiğinden çok kıymetli bir yem bitkisidir. Avrupa ve Asya'da bilhassa atlar gibi büyük baş ve koyun ve keçiler gibi küçük baş hayvanların beslenmesinde kullanılır. İtalya'da çiftçiler ayrık otunu toplayıp saman olarak satarlar. Kıtlık dönemlerinde kurutulan kök sapları öğütülüp un haline getirilerek ekmek yapımında kullanılmıştır. Ayrık otu bir yönüyle çiftçi dostu bir bitki değildir. Çok hızlı büyüyen istilacı bir bitki olduğundan ekim alanına yayılır ve ürettiği bir kimyasal nedeniyle bulunduğu alandaki ekili diğer ürünlerin büyümesine engel olabilir. Ayrık otu istilası ile en iyi mücadele yolu tarım ilacı (herbisit) kullanmak olabilir. Yahut bitkinin mümkün oldukça bütün köküyle birlikte topraktan çıkarılıp atılması da bir çözüm olabilir. Söküldükten sonra uzun beyaz rizomu kuruyup ölür. Ekiciler bazen de ayrık otu istilası ile mücadelenin en iyi yolunun ekilecek alanın birkaç yıl boyunca mera amaçlı kullanılması gerektiğini düşünürler. Zira meradaki diğer sıkı bitkilerin zamanla bu agresif bitkiyi yok edeceği varsayılır.^9-11

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Agropyron cinsi adını Yunanca agros (tarla) ve puros (buğday) kelimelerinin birleştirilmesinden alır. Modern İngilizce'deki adı couch ise Anglo-Sakson dilindeki civice (canlı, hayat dolu) kelimesinde türetilmiştir. Ayrık otunun İngilizce'deki adı bitkinin istilacı özelliğine vurgu yapmaktadır. İlginçtir ki ayrık otunda bulunan karbonhidratlardan biri olan trisitin, Latince buğday anlamına gelen triticum kelimesinden gelmektedir. Ayrık otunun kök sapları ve tohumları antik dönemlerden bu yana tıbbi bitkiler içinde çok önemli bir statüye sahip olmuştur.^9-11 Romalılar ayrık otunu idrar yolları hastalıklarında ve böbrek taşlarının düşürülmesi amacıyla kullanmışlardır. Meşhur İngiliz herbalist Nicholas Culpeper (1616-1654), ayrık otunu böbrek hastalıklarının tedavisinde çok etkili olduğu için methetmektedir.¹² Greko-Roman herbalistler Anavarza'lı Dioscorides (MÖ 40-90) ve Pliny (MÖ 23-79) ayrık otu kök saplarının böbrek taşlarının düşürülmesi ve idrar ifrazatının güçlendirilmesinde kullanılmasını önermektedirler. John Gerard (1545-1612), ayrık otunun çiftçiler için bir felaket anlamı taşıdığına dikkat çekse de, kabızlık sorununda laksatif (müshil) özelliği ile bağırsakların boşaltılmasında ve karaciğer ve rahimdeki tıkanıklıkların tedavisinde çok etkili olduğunu belirterek methetmektedir.¹³ Amerikan Cherokee ve Iroquis Kızılderili kabileleri ayrık otunu böbrek taşı ve kumları için, bağırsak parazitleri, sırt ağrısı, ağrılı idrar ve balgam söktürücü olarak kullanıyorlardı.^9-11 Özetle, geleneksel halk tıbbında antiseptik özelliklerinden dolayı böbrek ve safra kesesi iltihaplarında, diüretik (idrar söktürücü) olarak böbrek ve safra taş ve kumlarının tedavisinde, ağrılı idrar ve vücutta su birikmesinde, bronşit ve üst solunum yolları enfeksiyonlarında öksürük kesici ve balgam söktürücü olarak, gut hastalığında, romatizmal hastalıklarda ve kronik cilt hastalıklarında kullanılır.^9-11

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Alman Komisyon E ayrık otunun idrar yolları enfeksiyonları ve safra ve böbrek taşlarının tedavisinde kullanılmasını uygun görmektedir.⁷ Diüretik özelliklerinden dolayı sistit (mesane iltihabı), üretrit (idrar yolu iltihabı), prostat, iyi huylu prostat büyümesi, safra ve böbrek taşları ve kumu (renal kalkülüs), litüri (idrarda aşırı ürik asit ve ürat bulunması), karaciğer, gastrointestinal hastalıklarda, kas ve kemik güçlendirici olarak, immun sistemi güçlendirici tonik olarak, antikanser, kemoprotektif, solunum yolları hastalıklarında ekspektoran (balgam söktürücü) olarak, diyabet kontrolünde, romatizma ve gut, kolesterolün azaltılmasında ve özellikle sistit gibi iltihaplı idrar yolları hastalıklarında etkilidir.^2-3,9-11,15 Klinik çalışmalarda ayrık otunun içerdiği trisitin, uçucu yağ (agropyrene), saponinler ve musilajların; bifidobakterlerin yararlılığını arttırdığı ve bakteriyel patojenlerin eliminasyonunu sağladığı bildirilmektedir. Böylece bağışıklık sistemini kuvvetlendirerek anormal hücre ve doku büyümelerini engellediği ispat edilmiştir. Üstelik ayrık otu kökü bir tonik olarak yan etkiler görülmeden yüksek dozlarda uzun dönemli kullanımının mümkün olduğu az sayıda bitkiden biridir.¹⁴ İçerdiği uçucu yağlardan agopiren bileşeni ve onun oksidasyon ürünü 1fenilheksa-2,4-diyne-l-on fitokimyasalının geniş spektrumlu bir antibiyotik etkisi gösterdiği bildirilmektedir. Fareler üzerinde yapılan bir çalışmada ayrık otu ekstrelerinin merkezi sinir sistemi üzerinde sedatif (müsekkin) ve diüretik etkilerinin olduğu gösterilmiştir. Diüretik etkisinin içerdiği glikolik asitten kaynaklandığı ve sulu ve alkolik çözeltilerinin çok güçlü diüretik etkiye sahip olduğu gösterilmiştir.³ Ayrık otunda %2-3 gibi yükse oranda bulunan mannitol şekerinin standart bir osmotik diüretik olduğu bilinir. Bu bileşen bağırsaklar tarafından bütünüyle emilerek büyük oranda idrarla atılır. İçerdiği saponin ve vanilinin de diüretik olduğu bilinmektedir. %30 düzeyinde içerdiği inorganik silikon kalıntıları, ayrık otunun yavaş iyileşen yaraların tedavisinde ve akciğerler ve diğer dokuların güçlendirilmesinde etkili olduğunu göstermektedir. Antibiyotik etkisi tüm enfeksiyonların tedavisi ve korunmasında son derece yararlıdır. İçerdiği yüksek müsilaj içeriği nedeniyle öksürüğü azaltıcı bir etki gösterir. Müsilaj bileşenin ayrıca iltihap, şişkinlik, ağrı ve enfeksiyonlarda yumuşatıcı ve yatıştırıcı özelliklerine sahiptir. Kabızlık tedavisinde de etkilidir.^1,14-15 Ayrık otu kanda hemoglobin üretimini arttırır. Klinik bir çalışmada meme kanseri tedavisi gören yaşlı kadınlara ayrık otu uygulanmış ve yararlı sonuçlar alınmıştır.¹⁴

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Ayrık otu besin olarak tüketildiğinde veya önerilen terapötik dozajlarda kullanıldığında güvenli bir bitkidir. Hamilelerin, emzikli anneler ve çocuklar tarafından da güvenle kullanılabilir. Tıbbi bitkiseller doğal oldukları için farmasötik ilaçlara göre çok daha az yan etkiler gösterdiklerinden genellikle tıbbi bitkilerin doğal besin olarak ve gıdalarla tüketimi çoğu kez son derece güvenlidir. Hiçbir kontraendikasyonu, yan etkisi veya toksisitesi bildirilmemiştir. Ayrık otunun hiçbir ilaç ile etkileşimi yoktur. Ayrık otunun, ilaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır. Ayrıca besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.^1-3

Ayrık Otu içeren Doğal Markam ürünleri

Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan'ın formülasyonlarıyla üretilen ve ayrık otu içeren ürünler:

• FP PHARMA Ayrık Isırganlı Karışık Bitki Çayı 051 PRS 30 Gr
• FP PHARMA Ayrık Köklü Karışık Bitki Çayı 012 BTD 30 Gr

Bana uygun olanı bul Tüm ürünler

Bu liste, ürünün içeriğinde bu bitkinin bulunduğunu belirtir; yukarıda aktarılan literatür bulgularının ürüne ait bir etki iddiası olduğu anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça