Arpa

Arpa nedir, ne işe yarar?

Arpa kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Hordeum vulgare L.

Botanik türleri

Arpanın 30'dan fazla türü bulunmaktadır. H. vulgare L. var. nudum Hook. (kabuksuz arpa), H. distichum L. (iki sıralı arpa), H. hexastichum L. (altı sıralı arpa), H. spontaneum K. Koch (yabani arpa), H. pusillum (küçük arpa) ve H. marinum (deniz arpası) gibi türleri bulunur.

İngilizce adları

Barley, pearl barley, pot barley, Scotch barley, naked (hulless) barley, hulled (covered) barley

Kimyasal bileşenleri

Polisakkaritler: %50 nişasta, fruktanlar.

Mono ve polisakkaritler: Sakkaroz, raffinoz, glukodifruktoz, glukoz, fruktoz.

Proteinler (%10): Diğer bileşenlerle birlikte hordein gibi prolaminler; hordenin gibi glutelinler; albumin ve globulinler.

Yağ asitleri (%2): Linoleik ve oleik asit gibi yağ asitleri.

Vitamin ve mineraller: E vitamini, folik asit, nikotinik asit, pantotenik asit, pridoksin, riboflavin, tiamin, folik asit, kalsiyum, demir, magnezyum, fosfor, potasyum ve çinko.

Hidroksikumarinler: diğerleriyle birlikte umbelliferon, skopoletin, aeskuletin.

Aminler: Tiramin, hordenin (dimetiltiramin), gramin, dimetilaminometilindol.¹

Diyet lifi: 100 gr arpada 15.6 gr.

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Arpanın tarihi insanoğlunun tarihi kadar eskidir. Arpa, tarih boyunca gerek ıslah faaliyetleri gerekse doğal seleksiyonlar neticesinde, tarımsal üretimini kolaylaştıracak özellikler kazanmıştır.² Bu niteliklerinin yanı sıra, erken olgunlaşma ve stres koşullarına yüksek oranda adaptasyon sağlayabilme gibi özellikleri, kutuplardan ekvator kuşağına kadar tüm dünyada ekimi yapılabilir bir ürün olmasını sağlamıştır. Arpa çok soğuk ve sert iklimlerde bile kolayca yetiştirilebilir. Hemen her türlü toprak koşullarında yani kurak, alkali veya tuzlu topraklarda yetiştirilebilmesi mümkündür.³ Arpa yıllık bir bitkidir ve 60-130 cm'ye kadar boylanabilir. Sap şeklinde içi boş gövdesi mızraksı yapraklara sahiptir. Ufak yaprakçıkları geniş, uzun ve tüysüzdür. Arpa başağı yaklaşık 7-15 cm uzunluğa erişebilir. Bitki uzadıkça başaklar boyunlarını büker. Daha kısa iken ise bitki dik durur ve başak sürgünleri bulunmayan tarafta sıkışmalar görülür. Başak iğneleri dolu iken çok sıkıdır. Taneler döküldükçe gevşer. Yan dallarda bulunan başaklar; başaksız, erkek veya cinsiyetsiz olabilir. Ortada bulunan başak 15 cm uzunluğa erişebilen ve bol taneli bir başaktır.¹ Arpa geniş bir uyumluluk sahibi ekindir. Bugün tüm dünyada ılıman bölgelerde yoğun bir şekilde tarımı yapılmaktadır. Ilıman bölgelerde yaz mahsulü iken tropik bölgelerde kış mahsulü niteliği taşır. Örneğin, Avustralya gibi ılıman ülkelerde kış ekini olarak hasatı yapılmaktadır. Yetiştirildiği hemen her bölgede filizlenme süresi 1 veya 3 gündür. Serin iklimleri sevse de aşırı sert kışlara dayanamaz. Tuzlu toprağa buğdaydan daha çok tolerans gösterir. Fakat arpa; kış buğdayı veya güz çavdarı kadar soğuğa dayanamaz. Arpa tarımının en önemli avantajlarından birisi büyüme sezonunun çok kısa olmasından dolayı nispeten kuraklığa toleransının fazla olmasıdır.² Her ne kadar arpanın kuzey tundralarından tropik iklimlere kadar hemen iklimde tarımı yapılsa da, ılıman bölge ekonomilerinin tarımsal üretimlerinde anahtar bir rol üstlendiği gözlenmektedir. Dünyada, mısır, buğday ve pirinçten sonra tahıl üretiminde dördüncü sırayı alan arpa, Türkiye’de buğdaydan sonra ikinci sıradadır. 2007 yılında arpa dünya genelinde yaklaşık 100 ülkede üretilmekteydi. 2009’de dünya genelinde toplam üretimi 152 milyon metrik ton olup, aynı yıl Türkiye 7.3 milyon metrik ton arpa üretimi ile dünya yedincisi konumundadır. 2009 yılı itibariyle en büyük arpa üreticileri 17.9 milyon metrik ton ile Rusya, Fransa (12.9), Almanya (12.3), Ukrayna (11.8), Kanada (9.5) ve Avustralya'dır (8.1).⁴

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Arpa'nın anavatanının Ortadoğu olduğu düşünülmektedir. Kadim zamanlarda ilk ıslah edilen bitkilerden birisidir. O dönemlerden bu yana en önemli kültür bitkilerinden birisi olagelmiştir. Yaklaşık 10,000 yıl önce bugünkü Filistin, Ürdün, Lübnan, Irak, Suriye ve İran'ın batısıyla, Anadolu'nun güneydoğusunu kapsayan Bereketli Hilal'de (Fertile Crescent) Neolitik devrimle birlikte yetiştirilmeye başlandığı düşünülmektedir.³ O zamanlarda ekimi yapılan arpa, yabani arpa (Hordeum vulgare L. ssp. spontaneum (K. Koch.) Thell.) olarak bilinen bir alt türdür. Bu alt türü insanoğlunun yaklaşık 20,000 yıldır besin olarak kullandığı tahmin edilmektedir. İnsanlar arpayı dünyanın farklı kesimlerinde ıslah ederek modern dünyada tarımı yapılan arpayı (Hordeum vulgare L.) üretmişlerdir. Ortaçağ Avrupa'sında çavdar ve arpadan yapılan ekmek köylülerin yiyeceği iken buğday ürünleri zengin sınıfların gıdasıydı. 19. yüzyılda patates Doğu Avrupa'da arpanın yerini almıştır. Arpa bugün daha çok hayvan yemi ve malt bira yapımında kullanılmaktadır.^3-5 1980’lerde Avrupa ve Amerika’da besin değerinin anlaşılmasıyla gıda sektöründeki yerini yeniden kazanmıştır. Ancak, Asya ve kuzey Afrika’daki bazı kültürlerde arpanın beslenmedeki yeri kadim dönemlerden bu yana yerini korumuştur. Ayrıca buğday üretimin yapılamadığı kutuplarda ve yüksek dağlık kesimlerde arpa temel gıda olarak yerini muhafaza etmektedir. Bugün dünyada ekimi yapılan arpanın % 65’i hayvan yemi üretiminde, % 33’ü alkollü içki ve biyodizel yakıt üretiminde ve % 2’si gıda sanayisinde kullanılmaktadır. Türkiye'de tüketimin % 90’ı hayvan yemi, geri kalan kısmı içki ve gıda sanayisinde kullanılmaktadır.⁴ İskoçya'da kepekli buğday lapası ve çorbası bolca tüketilmektedir.⁶ Bu yemek Arap dünyasında 'savik' adıyla bilinir.⁷ Ortadoğu'da arpa; keşkek, keşk veya murri olarak bilinen yemekte kullanılır. Arpa çorbası Suudi Arabistan'da Ramazan ayı boyunca ve Doğu Avrupa'da geleneksel yemek olarak tüketilir.⁸ Geleneksel halk tıbbında arpa; yüksek ateş, solunum yolları, ishal, gastrit ve bağırsak iltihapları gibi sindirim sistemi hastalıklarında, idrar yolları sisteminin iltihaplı enfeksiyonlarında ve nekahet dönemindeki hastalarda kullanılmaktadır. Küçük çocuklar ve bebeklerin daha kolay sindirebilmeleri için arpa suyu inek sütüne katılarak sulandırılır.^1,9 Türkiye'de geleneksel olarak soğuk algınlığında arpa suyu kullanılır.⁵

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Arpa, dışkının atılmasını hızlandırdığından kolon kanseri ve hemoroid riskini azaltır. Ayrıca içerdiği gıda lifleri kalın bağırsaktaki yararlı bakteriler için bir besin özelliği taşıdığından bağırsak sağlığını destekler. Bağırsaklardaki yararlı bakterilerin erimeyen bu gıda liflerini fermente etmeleri sonucu kalın bağırsak hücreleri için çok gerekli butirik asiti ve karaciğer ve kas hücreleri için gerekli olan propionik ve asetik asiti üretirler. Propionik asit kandaki kolesterol düzeyini azaltmakta son derece etkin rol oynar. Yüksek oranda beta glukan içeren arpa lifleri karaciğerin ürettiği kolesterol miktarını azaltarak kolesterolü düşürmekte etkili rol oynar. Klinik bir deneyde 25 kişiye Amerikan Kalp Kurumu'nun 1. Adım diyet rejimi uygulanarak diyetlerine arpa eklenmiştir. Sonuç olarak bütün deneklerin toplam kolesterol oranlarında belirgin bir düşüş gözlenmiş ayrıca yüksek LDL ve HDL oranları yükselmiş ve LDL ve VLDL kolesterolleri çok büyük oranda azalmıştır.¹⁰ Arpa gibi yüksek diyet lifi içeren gıdalarla beslenmenin kalp krizi oranlarını azalttığı kanıtlanmıştır. 10,000 Amerikalı üzerinde uygulanan ve 19 yıl süren bir klinik deneyde günde en az 21 gr diyet lifi tüketenlerin 5 gram tüketenlere oranla koroner kalp krizi geçirme risklerinin %12 ve kardiyovasküler hastalık risklerinin ise %11 oranında azaldığı bildirilmiştir. Suda eriyen lif yiyenlerin koroner kalp krizi riski %15 ve kardiyovasküler risk oranları ise 10 oranında azaldığı gösterilmiştir. Diyabet hastalarında da suda eriyen arpa lifinin kan şekerlerinin aşırı yükselmesini azalttığı kanıtlanmıştır.11Arpanın içerdiği niasin total kolesterol ve lipoprotein oranlarını azaltarak kardiyovasküler risk faktörlerine karşı korur. Arpa gibi tahılların yüksek tansiyon ve kalp yetmezliği riskini azalttığı gösterilmiştir. Harvard Üniversitesi araştırmacılarının 21,376 kişi üzerinde 19.6 yıl boyunca uyguladığı arpa tüketimi ve kalp krizi riski ilişkisi deneyinde sabahları bir kase tam tahıllı ürünler tüketenlerin kalp yetmezliği riskinin %29 düzeyinde azaldığı gözlemlenmiştir.¹² Arpanın içerdiği yüksek düzeyli magnezyum, kalsiyum ve selenyum ile ters ilişki içinde bulunan tip 2 diyabet hastalığı riskini azalttığı bulunmuştur. 8 yıl boyunca 41,186 denek üzerinde yapılan bir klinik çalışmada magnezyum zengini arpa gibi tahıllar tüketenlerin tip 2 diyabet riskinin %31 oranında azaldığı, fakat sadece magnezyum gıda takviyesi alanların ise hastalık riskinin yalnızca %19 oranında azaldığı bulunmuştur.¹³ Diyet ve İnsan Performansı Laboratuarları'nda Tarımsal Araştırma Hizmetleri'nin yaptırdığı bir araştırmaya göre arpanın yulafa oranla glukoz ve insülin tepkilerinin daha yüksek olduğu gözlemlenmiştir. Bu klinik deneyde arpa diyetinden sonra tokluk glukoz tepkisinin %59-65 düzeyinde bulunurken yulafın glukoz tepkisinin %29-36 düzeyinde olduğu gözlemlenmiştir. Enteresan olan ise arpanın hangi formda tüketildiğinin sonuçlar üzerinde çok az bir fark yarattığının gözlemlenmesidir.¹⁴ 51,823 postmenopozal kadın üzerinde 8.3 yıl boyunca yapılan klinik bir deneye göre yüksek lifli gıdalarla beslenenlerin meme kanseri riskinin %34 azaldığı, arpa dâhil olmak üzere tahıllarla beslenenlerin ise meme kanserine yakalanma risklerinin %50 oranında azaldığı gösterilmiştir.¹⁵ Arpa gibi suda eriyen tahıllarla beslenmenin safra kesesi taşları oluşumunu %17 oranında engellediği 70,000 kadın üzerinde 16 yıl süren klinik deneyle kanıtlanmıştır.¹⁶ Yüksek lifli gıdalar tüketmenin çocukluk dönemi astım riskini %50 oranında azalttığı 598 Hollandalı çocuk üzerinde 8-13 yıl süren bir klinik deneyde kanıtlanmıştır.¹⁷ Klinik çalışmalardan elde edilen sonuçlar arpa tüketiminin ateroskleroz, iskemik felç, diyabet, insülin direnci, obezite ve prematüre ölümlere karşı koruduğu görülmektedir. Arpa; mineraller, antioksidanlar, lignanlar ve suda eriyen diyet lifi gibi diğer fitobesinler açısından son derece zengindir. Arpanın kolesterol azaltıcı etkisinin çoklu doymamış yağ asitleri (polyunsaturated fatty acids), oligosakkaritler, bitki sterolleri, stanoller ve saponinlerden kaynaklanmaktadır. Antioksidan özelliğini ise E vitamini, tokotriönoller, fenolik asitler ve fitik asitlere borçludur. Arpa, soya fasulyesinde görüldüğü gibi kan kolesterol düzeylerini, kan damarlarının esnekliğini ve yüksek kan basıncını, kemik metabolizmasını ve diğer hücresel metabolik süreçleri etkileyen fitoöstrojenlerin zengin bir kaynağıdır.^18-19

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Arpa güvenli bir bitkidir. Tıbbi bitkiseller doğal oldukları için farmasötik ilaçlara göre çok daha az yan etkiler gösterdiklerinden genellikle tıbbi bitkilerin doğal besin olarak ve gıdalarla tüketimi çoğu kez son derece güvenlidir. Hamilelerin, emzikli anneler ve çocuklar tarafından da güvenle kullanılabilir. Hiçbir kontraendikasyonu, yan etkisi veya toksisitesi bildirilmemiştir.¹ Arpanın hiçbir ilaç ile etkileşimi yoktur. Arpanın, ilaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır. Ayrıca arpanın besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimi de bildirilmemiştir.

Arpa içeren Doğal Markam ürünleri

Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan'ın formülasyonlarıyla üretilen ve arpa içeren ürünler:

• Doğalmarkam Nemlendirici Krem 100 ml

Bana uygun olanı bul Tüm ürünler

Bu liste, ürünün içeriğinde bu bitkinin bulunduğunu belirtir; yukarıda aktarılan literatür bulgularının ürüne ait bir etki iddiası olduğu anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça