Acı Bakla

Acı Bakla nedir, ne işe yarar?

Acı Bakla kimlik bilgileri

Bilimsel sınıflandırması

Botanik Türü: Lupinus albus L.

Botanik türleri

Lupinus albus L. (beyaz acı bakla), Lupinus anatolicus (Anadolu acı baklası), Lupinus luteus (sarı acı bakla), Lupinus angustifolius L. (mavi acı bakla), Lupinus micranthus Guss. (tüylü acı bakla), Lupinus varius ve Lupinus perennis (yabani çok yıllık acı bakla) gibi alt türleri bulunan acı bakla bitkisinin 280'den fazla türü bulunur.^1,2,3,4,5

İngilizce adları

Lupin, lupine, white lupin, field lupine, wolf bean, Egyptian lupine, bluebonnets, quaker bonnets

Terapide kullanılan kısımları

Terapide acı bakla fasulyeleri olarak adlandırılan tane veya tohumları kullanılır (Semen lupini)⁶.

Kimyasal bileşenleri

Kokusuz olan acı bakla fasulyesinin çok keskin ve acı tadı içerdiği spartein, lupinin (veya lupinotoksin) ve diğer lupin alkaloidlerinden kaynaklanmaktadır. Yenilebilen türleri daha az alkaloid içerdiğinden tatlıdır. Kimyasal bileşen oranları türlere göre değişebilir. Lupinin; benzol, kloroform veya alkali suda eriyebilir. Acı bakla taneleri izoflavonlar gibi çeşitli flavonoidler de içerir.^6,7,8

Alkaloidler: %0.4-3.3 oranında kinolizidin alkaloidleri içerir: lupinin (%60) ve spartein (%30) ve bazı kültür türlerinde bir miktar gramin ve tatlı lupin alkaloidleri de bulunur. Bazı kültür türlerinde acı bakla taneleri %0.1'den daha az alkaloid bileşeni içerir. Örneğin, lupinin bileşeni L. cruckshankii türünde %1 ve L. hirsutus'da %0.2 oranında bulunurken L. albus türü %0.5 oranında lupinin içerir. Acı bakla çekirdeğinden ayrıca dekstro lupanin ve laevo lupanin gibi aktif olmayan alkaloid bileşenleri ve konglutin ve legumin gibi albüminli özütler de ayrıştırılmıştır.^6,7,8

Yağ asitleri: %4-12 6,7,8

Karbonhidratlar: Örneğin, stakiyoz (%6).^6,7,8

Proteinler: %32-53.7. Örneğin, bir homo-tetramerik glikoprotein olan γ-konglutin. 6,7,8

Botanik özellikleri ve yetiştiği yerler

Güney ve Kuzey Amerika Platycarpos (Wats.) Kurl. alt türleri yoğun olarak yetişirken; And bölgesi, Yunan adaları da dahil olmak üzere Yunanistan, Arnavutluk, Sicilya, Korsika, Sardunya adalarında, İsrail, Filistin, Akdeniz bölgesi, Afrika ve Batı Anadolu'da ise Lupinus alt türleri doğal florada yabani olarak yetişir. Türkiye yabani türler dışında yenilebilen sarı renkli taneleri (çekirdekleri) için kültürü yapılan beyaz acı bakla gibi diğer türleri açısından da zengindir. Ayrıca bütün Akdeniz bölgesi, Mısır, Sudan, Etiyopya, Suriye, Batı ve Orta Avrupa, ABD ve Güney Amerika, Afrika'nın tropik bölgeleri ve Güney Afrika, Rusya ve Ukrayna'da kültürü yapılır. Acı bakla, hafif kumlu ve orta düzeyde killi ve hafif asitli toprağı sever. Gerçi asitli ve alkali toprakta da yetişir. Gölgede büyüyemez. Nemli toprağa ihtiyacı vardır ve güneşi sever. Çiçekleri dik salkımlar şeklinde kümelenmiştir ve 30-120 cm uzunluğa erişebilir. Bazı türleri protein zengini yeşil gübre elde etmek amacıyla tarlalara veya süs bitkisi olarak bahçelere ekilir. Tane ve tohumları ise bazen aperatif yemiş olarak veya yemeklerde ancak genellikle hayvan yemi olarak kullanılır.^1-5

Tarihsel ve geleneksel kullanımı

Acı baklanın kültür bitkisi olarak yetiştirilmesi eski Yunan, Roma ve Mısır'a kadar geriye gitmektedir. Bazı acı bakla türlerinin 3,000 yıl önce tarımına başlandığı tahmin edilmektedir. Eski Yunan'dan Roma ve Mısır uygarlıklarına yayıldığı tahmin edilmektedir.¹ Latince lupinus kelimesi kurt anlamına gelir. Romalılar sarı acı bakla fasulyesini çok çabuk yayıldığı için çiçeklenme döneminden sonra ancak kurtların gıdası olabileceğini ima ederek bu adla adlandırmışlardır.^7,9 Diyabet hastalığı semptomlarını ilk defa detaylı bir şekilde tarif eden hekimlerden olan İbn-i Sina (980-1037) acı bakla ve çemen otundan elde bir karışımın diyabet hastalığında kan şekerinin düşürülmesinde olağanüstü bir etkiye sahip olduğunu belirtmektedir.¹⁰ Acı bakla, yüksek protein içeriğinden dolayı Akdeniz havzasında binlerce yıldan beri gıda olarak tüketilmektedir. Acı bakla özellikle Portekiz, Mısır, Lübnan, Yunanistan, İtalya, İspanya gibi Akdeniz ülkelerinde ve hatta Brezilya'da bugün de yoğun olarak yetiştirilmekte ve aperatif olarak tüketilmektedir. Girit ve Peloponez adalarında Paskalya döneminden önce aperatif olarak tüketilir. 2-3 saat deniz suyunda bekletilir ve çiğ olarak tüketilir. Kavrulmuş acı bakla fasulyeleri aynen kavrulmuş fıstık gibi tüketilir. Almanya'da yetiştirilen tatlı acı bakla fasulyeleri vegan sosislerinde, tofu olarak veya acı bakla unu olarak kullanılır. Protein zengini bir besin olduğu için herhangi bir fasulye yemeği gibi, kavrulmuş şekliyle aperatif olarak veya ekmek yapımında una eklenerek kullanılmaktadır.⁷ Acı baklanın keskin ve acı tadını gidermek için genellikle kullanılmadan önce bir miktar suda bekletmek acı tadını giderir. Kavrulmuş acı bakla fasulyeleri bazen de kahve alternatifi olarak tüketilir.^4,7 Ticari olarak acı bakla fasulyesi aynı zeytin ve turşu gibi tuzlu su içinde cam kavanozlarda satılır ve kabuklu ve kabuğu çıkarılarak tüketilir. İçerdiği yoğun protein ve aminoasitlerden dolayı giderek soya fasulyesine alternatif bir sanayi ürünü niteliği kazanmaktadır. Acı bakla fasulyesinin yağı sabun yapımında da kullanılır. Akdeniz bölgesinde yetişen beyaz, mavi ve sarı acı bakla fasulyesi ayrıca büyükbaş hayvan ve kümes hayvanları için yem olarak ta kullanılmaktadır. Kozmetikte acı bakla unu yüzü canlandırmak için yüz maskesi olarak kullanılır.² Acı bakla kadim bitkisel tıbbi metinlerde ve geleneksel halk tıbbında antihelmintik (bağırsak kurtlarını düşürücü), diüretik (idrar söktürücü), emenagog (adet düzenleyici), antidiyabetik (kan şekerini düzenleyici) ve uyku problemlerine karşı kullanılan bir bitki olarak tarif edilmektedir.^6,10

Farmakolojik özellikleri ve endikasyonları

Acı bakla fasulyelerinin yenilebilinen tatlı türleri geleneksel olarak idrar söktürücü (diüretik), adet düzenleyici (emenagog), hipoglisemik (şeker düşürücü), yatıştırıcı olarak uyku problemlerinde ve antihelmintik (parazit düşürücü) ve haricen deri ülserinde kullanılır.⁶ Acı baklanın yan etkileri, bitki-gıda, bitki-bitki ve bitki-ilaç etkileşimleri ve kontraendikasyonları ile ilgili bilimsel veri bulunmamaktadır. Bazı acı bakla türleri, böbreklerin idrar üretimini arttırarak idrarın vücuttan atılmasını kolaylaştırır. Prostat büyümesi, mesane ve sidik borusunda acı ve yanma gibi idrar yolları enfeksiyonları gibi üriner sistem rahatsızlığı olan hastalarda idrara çıkma zorluğu ya zayıflayan mesaneden yahut idrar yollarının tıkanmasından kaynaklanır. Acı bakla gibi bitkisel diüretikler vücuttaki suyun ve bakteriler gibi zararlı maddelerin atılmasına yardımcı olurlar. Acı baklada bulunan lupin ve spartein gibi alkaloid bileşenler ve izoflavonlar gibi flavonoidler, alkali idrarda bakterileri öldüren sentezler oluşturarak bakteriostatik bir etki gösterir. Böylece böbreklerin idrar üretimini arttırarak hastayı rahatlatır. İyi huylu prostat büyümesinde (prostatik hiperplazi), acı baklanın içerdiği yağ asitlerinin iltihap ve ödem oluşumuna neden olduğu düşünülen prostaglandin ve lökotrienlerle birlikte 5α-redüktaz ve 3α-hidroksisteroid oksido redüktazı önlediği tahmin edilmektedir. Ayrıca acı baklada bulunan yağ asitleri de; antibakteriyel, diüretik ve anti enflamatuar etkilere sahiptir.⁸ 2011 yılında insanlar üzerinde yapılan klinik bir deneyde ve sıçanlar üzerinde yapılan bir çalışmada acı baklanın içerdiği γ-konglutin protein bileşeninin plazma glukoz düzeylerini olağanüstü bir şekilde düşürerek hipoglisemik (kan şekerini düşürücü) bir etki gösterdiği kanıtlanmıştır.¹⁰ γ-konglutin bileşeninin insüline benzer bir etkiye sahip olduğu belirtilmektedir.¹¹ 2007 yılında hayvanlar üzerinde yapılan bir çalışmada, acı baklanın içerdiği lupin alkaloidinin tavuklarda kolesterol düzeyini düşürdüğü kanıtlanmıştır. Çalışmada tavuklara verilen acı bakla yeminin hayvanların serum kolesterol ve glukoz düzeylerini düşürdüğü ve diğer fizyolojik parametreleri de düzelttiği kanıtlanmıştır.¹²

Yan etki, kontrendikasyon, toksisite ve ilaç etkileşimleri

Acı bakla güvenli bir bitkidir. Bilinen herhangi bir kontraendikasyon veya toksik etki belirtilmemektedir. Normal dozlarda gıda olarak tüketildiğinde herhangi bir kontraendikasyonu ve hiçbir yan etkisi yoktur. Acı bakla bitkisinden elde edilen preparatların hiçbir ilaç ile etkileşimi yoktur. Acı bakla ekstrelerinin, ilaç-ilaç veya bitki-ilaç etkileşimine dair literatür taramasında hiçbir bilgiye rastlanmamıştır. Acı baklanın besinlerle veya diğer tıbbi bitkilerle herhangi bir etkileşimine de rastlanmamıştır.⁶

Acı Bakla içeren Doğal Markam ürünleri

Dr. Ecz. Fidan Pesen Özdoğan'ın formülasyonlarıyla üretilen ve acı bakla içeren ürünler:

• FP PHARMA Acı Baklalı Karışık Bitki Çayı 052 PRST-A 30 Gr

Bana uygun olanı bul Tüm ürünler

Bu liste, ürünün içeriğinde bu bitkinin bulunduğunu belirtir; yukarıda aktarılan literatür bulgularının ürüne ait bir etki iddiası olduğu anlamına gelmez.

Sık sorulan sorular

Kaynakça